Tino Cao - Sơn Đông mãi võ giữa Little Saigon

Ở Việt Nam đã sang ngày 1 tháng 11, nhưng tại California lúc này vẫn là tối 31 tháng 10, đêm Halloween. Ngoài đường, người lớn lẫn trẻ con hóa trang thành ma quỷ, phù thủy và đủ thứ nhân vật kỳ quái để trêu đùa.

Riêng ở quận Cam, một cuộc náo nhiệt khác đã kéo dài suốt mấy tuần qua: Mùa vận động tranh cử giữa nhiệm kỳ. Halloween chỉ diễn ra một đêm, còn sân khấu chính trị ở quận Cam thì đã tưng bừng từ lâu.

Chỉ còn chưa đầy ba ngày nữa, thứ Ba, ngày 3 tháng 11, nước Mỹ sẽ tổ chức cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026, diễn ra vào giữa nhiệm kỳ 4 năm của tổng thống. Cử tri bầu lại toàn bộ 435 ghế Hạ viện, 35 ghế Thượng viện liên bang, gồm hai ghế bầu cử đặc biệt, cùng nhiều chức vụ cấp tiểu bang và địa phương.

Riêng tại California, việc bỏ phiếu đã bắt đầu từ ngày 5 tháng 10, khi các lá phiếu được gửi đến cử tri qua đường bưu điện. Người dân có thể gửi phiếu trở lại bằng thư, bỏ vào thùng nhận phiếu chính thức hoặc trực tiếp đến trung tâm bỏ phiếu. Ngày 3 tháng 11 là hạn cuối để bỏ phiếu; việc kiểm đếm và xác nhận kết quả sẽ tiếp tục sau đó.

Tôi sống ngay cạnh Bolsa Avenue, con đường chạy qua trung tâm Little Saigon, nơi tập trung đông đảo người Việt. Mấy tuần qua, chỉ cần ra đường, ghé một khu thương mại hoặc chạy xe qua Westminster hay Garden Grove, đã thấy không khí tranh cử tưng bừng khắp nơi. Những tấm bảng quảng cáo đủ màu sắc mọc lên trên các bãi cỏ, trước cửa hàng, dọc những ngã tư.

Có đoạn, chân dung các ứng cử viên đứng san sát nhau, trông như một cuộc triển lãm xếp lớp ngoài trời. Mỗi người một vẻ. Có người đạo mạo; có người lịch lãm như tài tử xi-nê; có người mang dáng dấp của một ngôi sao cải lương. Chân dung ai cũng được trau chuốt kỹ lưỡng, từ mái tóc, ánh mắt đến nụ cười. Nhìn những tấm bảng ấy, tôi có cảm giác đang xem một cuộc casting, mỗi ứng cử viên tự chọn cho mình một hình tượng. Chỉ có điều, tài diễn xuất trước ống kính và năng lực điều hành nhà nước là hai chuyện khác nhau.

Nhưng những tấm bảng ven đường mới chỉ là màn dạo đầu. Đáng xem hơn cả là cách một số ứng cử viên gốc Việt vận động đồng hương. Nào ra mắt ở nhà hàng, phỏng vấn báo chí, nào cổ vũ, đấu khẩu trên mạng xã hội. Ngay lối vào chợ Á Đông, đối diện thương xá Phúc Lộc Thọ, có người mặc áo dài, đội khăn vành, mang cờ vàng, giương biểu ngữ, bắc loa vận động ầm ĩ. Tôi lái xe ngang, cứ ngỡ chợ đang có chương trình đại hạ giá.

Những lời giới thiệu trang trọng đi kèm với những màn cổ động kêu gọi cử tri rộn ràng như hội chợ. Chỉ khác, món hàng được quảng cáo là những lời hứa, còn khách hàng thanh toán bằng lá phiếu. Tôi sống ở Mỹ chục năm, chứng kiến nhiều mùa bầu cử tại các tiểu bang, nhưng cảnh tranh cử ở Little Saigon vẫn khiến tôi ngạc nhiên đến bật cười. Nó gợi nhớ những gánh Sơn Đông mãi võ ở chợ quê Việt Nam thuở trước, với đủ màn phô diễn, lời rao và những ngón nghề thu hút khách. Tôi tự hỏi, đây là văn hóa tranh cử kiểu Mỹ hay một phiên bản được Việt hóa khá tài tình ngay giữa lòng California?

Tranh cử ở Mỹ, xét cho cùng, cũng là một hình thức tiếp thị chính trị. Ứng cử viên phải biết quảng bá bản thân, gây thiện cảm và thuyết phục cử tri. Một khẩu hiệu dễ nhớ chắc chắn hiệu quả hơn cả bản chương trình hành động dài hàng chục trang. Người Mỹ có thuật ngữ retail politics, chỉ phương thức vận động trực tiếp, gặp từng người, bắt từng bàn tay, xin từng lá phiếu. Người muốn đắc cử có thể đứng trước siêu thị, ghé quán ăn hoặc gõ cửa từng nhà. Muốn có quyền lực, trước hết phải chịu khó đi xin phiếu của thiên hạ.

Khi vào Little Saigon, lối vận động ấy mang thêm những màu sắc hội chợ rất Việt Nam. Quan hệ đồng hương, hội đoàn, quen biết gia đình và uy tín cá nhân đều có thể trở thành lợi thế. Người này giới thiệu người kia, các nhân vật có tiếng tăm đứng ra ủng hộ người mình tín nhiệm. Chuyện chính trị vì thế len vào sinh hoạt thường ngày, từ bàn cà phê đến những cuộc gặp gỡ cộng đồng. Có khi một lời bảo chứng của người quen còn có sức thuyết phục hơn cả chương trình hành động của ứng cử viên.

Đời sống chính trị Little Saigon còn mang dấu ấn của lịch sử. Cộng đồng này hình thành từ những làn sóng người Việt đến Mỹ sau biến cố 1975, trong đó có nhiều quân nhân, công chức, trí thức và gia đình thuộc Việt Nam Cộng Hòa. Chiến tranh, tù đày, vượt biển, những cuộc chia ly đã để lại những ký ức sâu đậm. Với nhiều người thuộc thế hệ đầu tiên, quyền tự do phát biểu, lập hội và tham gia bầu cử mang ý nghĩa đặc biệt. Bởi vậy, những biểu tượng lịch sử, lập trường chính trị và uy tín trong cộng đồng tị nạn từ lâu có ảnh hưởng đáng kể đến việc vận động cử tri.

Song một quá khứ đáng kính, hay xuất thân từ gia đình Việt Nam Cộng Hòa, tự nó không bảo đảm năng lực quản trị công quyền. Thị trưởng hoặc nghị viên hội đồng thành phố ở California phải giải quyết những chuyện cụ thể như ngân sách, nhà ở, giao thông, an ninh và dịch vụ công. Những công việc ấy đòi hỏi kiến thức chuyên môn, khả năng điều hành và thương lượng. Lòng nhiệt thành, những lời tuyên bố hùng hồn hay một lý lịch gia đình đáng tự hào đều không thay thế được năng lực thực tế.

Little Saigon hôm nay đã khác trước nhiều rồi - ít nhất là những người sống lâu năm ở đây nói với tôi như vậy. Bên cạnh thế hệ tị nạn đầu tiên là con cháu của họ, những người sinh trưởng tại Mỹ và các lớp di dân đến sau, mỗi nhóm có kinh nghiệm sống cùng những ưu tiên riêng. Với nhiều cử tri trẻ, giá thuê nhà, học phí, việc làm, y tế hay môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định bỏ phiếu. Những vấn đề ấy đòi hỏi các ứng cử viên đưa ra giải pháp cụ thể thay vì chỉ trông cậy vào danh tiếng hoặc tình cảm cộng đồng.

Có một con số đáng suy nghĩ. Theo dữ liệu của PDI được tổ chức VietRISE công bố ngày 8 tháng 10, tỉ lệ cử tri gốc Việt tham gia cuộc bầu cử sơ bộ tháng 6 năm nay tại Little Saigon là 35,48 %; riêng nhóm từ 18 đến 34 tuổi chỉ đạt 22,6 %. Hóa ra, tiếng nói chính trị có thể vang khắp các diễn đàn, nhưng đến ngày bỏ phiếu, số người thực sự tham gia lại khá khiêm tốn. Dĩ nhiên, đây là số liệu của cuộc bầu cử sơ bộ, song cũng cho thấy sự khác biệt đáng chú ý giữa nhiệt tình tranh luận và việc thực hành quyền công dân.

Thật ra, những hình thức vận động bình dân ấy cũng có một lịch sử đáng ghi nhận. Trước đây, người Việt ở quận Cam từng tổ chức các buổi ballot parties, tức những cuộc họp mặt giúp nhau tìm hiểu lá phiếu, ứng cử viên và các propositions (đề luật hoặc đề xuất chính sách được đưa ra để cử tri biểu quyết). Khi tài liệu bầu cử bằng tiếng Việt còn thiếu, những người thông thạo tiếng Anh đã giúp đồng hương, nhất là người lớn tuổi, làm quen với hệ thống chính trị Mỹ. Những sinh hoạt mang tính xóm giềng ấy góp phần khuyến khích người nhập cư thực hiện quyền công dân.

Ngày nay, việc bỏ phiếu tại California thuận tiện hơn nhiều với các lựa chọn qua bưu điện, tại những điểm tiếp nhận phiếu hoặc trực tiếp ở trung tâm bầu cử. Riêng quận Cam, 191 trung tâm đã mở cửa từ ngày 31 tháng 10. Phía sau không khí tranh cử náo nhiệt ấy là một quy trình tổ chức và kiểm phiếu được pháp luật quy định chặt chẽ.

Tôi nghĩ, nét thú vị của sinh hoạt chính trị Mỹ còn nằm ở quyền tự do vận động, quảng cáo, tranh luận, chỉ trích đối thủ, thậm chí ba hoa đến mức lố bịch. Tranh cử có thể biến thành những màn đấu khẩu, những lời hứa được thổi phồng hoặc cuộc thi giành sự chú ý của đám đông. Những chuyện ấy vốn chẳng xa lạ với các nền dân chủ. Nhưng sau mọi màn phô diễn, quyền quyết định vẫn thuộc về cử tri. Họ có thể chất vấn, lựa chọn hoặc bác bỏ bất cứ ứng cử viên nào. Một người có thể được tung hô hết lời, nhưng tiếng vỗ tay, dù vang dội đến đâu, cũng không thay được lá phiếu.

Nói thành thật, tôi không mấy ưa cái không khí Sơn Đông mãi võ ở Little Saigon, dù vẫn phải thừa nhận tính tự do và dân dã của nó cũng có cái hay. Người bán thuốc rong ngày trước múa võ để bán hàng; ứng cử viên ngày nay trổ tài ăn nói để giành lá phiếu. Nhưng gánh mãi võ tan chợ là hết chuyện, còn sân khấu tranh cử hạ màn thì hậu quả của sự lựa chọn mới bắt đầu. Khán giả có thể quên một màn biểu diễn dở, nhưng cử tri có khi phải mất cả nhiệm kỳ để trả giá cho một màn quảng cáo quá hay.

TINO CAO 01.11.2026