Tin tức, bình luận, phóng sự, hậu trường chính trị quốc tế
Nhiều cựu chiến Mỹ, trong đó có cựu chiến binh Mỹ tham chiến ở Việt Nam, phản đối “Khải Hoàn Môn Donald Trump”, dự tính sẽ xây dựng trên đại lộ Memorial (Đài tưởng niệm), ở bờ tây của cây cầu Memorial danh tiến băng qua sông Potomac.
Nhiều nhà lập pháp ở Quốc Hội cũng đang ráo riết tìm cách ngăn chặn dự án này. Nội vụ có lẽ sẽ lên đến Tối Cao Pháp Viện.
Nếu Khải Hoàn Môn Donald Trump được xây dựng trên trục lộ này, thì biểu tượng giá trị Mỹ của thủ đô Washington sẽ bị hủy diệt.
Vừa bước vào 18 tuổi tây, mình đã đi bộ đội. Khí thế hừng hực “Đường ra trận mùa này đẹp lắm” thôi thúc…
Nhưng mình vào bộ đội còn một lý do nữa: Để được ăn no. Ở nhà bữa ăn bữa nhịn, đói vàng mắt. Đi học Sư phạm ngày được 5 lạng gạo, vẫn đói. Vào bộ đội chắc là được ăn no vì tiêu chuẩn 7 lạng gạo một ngày. Vậy là mình đi!.
Đợt ấy nhà trường tổ chức tiễn đưa “8 sinh viên ưu tú lên đường đánh Mỹ” hoành tráng lắm. Nhưng đến chỗ giao quân thì có 6 “sinh viên ưu tú” với lý do hắc lào, mắt kém, tổ đỉa, ếc-si-ma… bởi nhựa xương rồng, nên lại được quay về trường tiếp tục học tập. Còn lại hai thằng là Biểu (quê Ý Yên) và mình thì “ra đi đầu không ngoảnh lại”.
Như đã kể, lứa chúng tôi con em nông dân lớn lên ở miền Bắc thời trước 1975 chỉ biết đến Hungary qua sách báo, tuyên truyền của nhà nước, qua văn học nghệ thuật, chứ không có kênh chính trị, kênh quốc tế.
Có lẽ để lại dấu ấn đậm nhất về Hungary là cuốn tiểu thuyết lịch sử "Những ngôi sao Ê ghe", hay còn có cái tên phổ biến "Những ngôi sao thành Ê ghe".
Tôi đọc lâu rồi, giờ nhớ mang máng sách ấy kể về cuộc chiến đấu của người Hung chống lại quân xâm lược Thổ Nhĩ Kỳ, bảo vệ thành cổ Ê ghe. Cực kỳ tàn khốc, đau thương, hùng tráng, quả cảm. Cả một dân tộc được tái hiện với những bi kịch, mất mát, anh hùng qua cuộc chiến này, nhất là qua số phận một đôi vợ chồng (tôi quên tên rồi). Hung thế kỷ 16 cũng tang tóc bi kịch như xứ ta cùng thời vậy.
Đăng ngày:
Ngược về cuối thập niên 1970, Courrier International tuần này trích đăng một bài của La Libre Belgique kể lại một câu chuyện ít được biết đến : Những người tị nạn Việt Nam đã đánh bại Ku Klux Klan. Là nạn nhân của một chiến dịch kỳ thị chủng tộc thô bạo do tổ chức cực đoan da trắng này tiến hành, cộng đồng người Việt di tản đã không để yên cho bạo lực hoành hành, và quyết định đáp trả bằng con đường pháp lý.
Sau khi Sài Gòn thất thủ năm 1975, một cộng đồng người Việt đã hình thành ở vùng duyên hải vịnh Mêhicô. Đa số đã mua lại tàu đánh cá của người địa phương và hành nghề câu tôm vốn phổ biến ở Việt Nam. Thành công của họ nhanh chóng làm dấy lên sự ganh tị tại Texas. Các gia đình Việt liên tục bị đe dọa, sỉ nhục, tấn công vô cớ, tàu bị đốt, nhà bị phá, ngư dân bị đánh đập thậm chí có vài người bị thiệt mạng. Cộng đồng Việt bị lực lượng an ninh và chính quyền bỏ quên.
Thống nhất tên gọi hành chính trên cả nước, đơn vị nhỏ nhất sẽ là thôn. Vậy là cõi mạng đầy tranh cãi. Thì có sao đâu. Cả ngàn năm nay, sau bao vật đổi sao dời, làng cứ là làng, là nơi "diệp lạc quy căn", có mất đi đâu. Gọi bằng gì thì vẫn "Ta sinh ra ở xứ Kẻ Ngù, đất Hoan Châu. Làng ta đó..."
Bài cũ, đăng lại. Làng là nơi ta nhắc suốt cuộc đời.
******
Thuở nhỏ, tôi sống ở quê ngoại, làng Trung Lệ, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh. Chân vòng kiềng, tôi bước vào đời khụng khiệng và xiêu đổ. Đám học trò trường làng về ngang đầu ngõ thường gọi toáng lên: “Bồ ơi, ra cho cái này này!”. Cái dáng chạy lũn tũn, liêu xiêu của tôi khiến chúng cười lăn cười bò khoái chí.
Anh bạn tôi Stephan Köster [1] có mặt tại Sài Gòn ngày 30.04.1975 đã rất ngạc nhiên khi gặp vài sĩ quan Ba-Lan đang ở đó. Họ đại diện cho một nước cộng sản bên cạnh chính quyền Sài Gòn suốt từ 1954.
Ba-Lan là thành viên Ủy ban giám sát Quốc tế hiệp định Geneve ICS [2]. Từ tháng Ba 1973 bên cạnh Ba-Lan còn có Hungary tham gia ủy ban kiểm soát quốc tế hiệp định Paris ICCS {3]. Sự hiện diện của hai nhà nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) tại Sài Gòn để lại khá nhiều câu chuyện thú vị.
Ai có thể tưởng tượng rằng trước tháng tư 1975, máy bay TU-154 của hãng hàng không Malrev hạ cánh xuống sân bay Tân Sơn Nhất, đỗ bên cạnh các máy bay của Air America hay Air Vietnam, rằng đã có người Sài Gòn được các cô tiếp viên Hungary mời uống đồ giải khát? Ông bán phở ở gần khách sạn Catinat (Đường Nguyễn Huệ) đâu có biết rằng bà đầm hay ghé ăn phở lại là cô sĩ quan cộng sản Malgorzata từ thành Varsovie xa lạ.
Tôi yêu mến Hungary – một đất nước xinh đẹp với hơn 10 triệu dân, có thủ đô Budapest kiều diễm bên dòng sông Danube.
Tôi đến Hungary lần đầu năm 1973, trên hành trình trốn chạy từ Ba Lan qua Nam Tư (cũ), chỉ kịp ngắm nhìn đất nước này qua ô cửa sổ con tàu.
Lần thứ hai là năm 1989 – thời khắc Ba Lan và Hungary đang chuyển mình đoạn tuyệt với chế độ cộng sản. Khi thăm Budapest, tôi có cảm giác Hungary khi đó mức sống khá hơn Ba Lan : Hàng hóa phong phú, nhiều thứ sang trọng, trong khi Ba Lan vẫn còn thiếu thốn.
Mình đọc các sách về Việt Nam Cộng Hòa, hồi ký...thấy có nhắc tới luật sư Trương Đình Dzu, vì ông này từng ra tranh cử tổng thống, định đấu với ông Diệm, rồi đấu với liên danh hai ông Thiệu - Kỳ, theo sát nút. Là mạnh nhất trong số các liên danh dân sự. Vì ông ấy thua, nên vai trò cũng mờ nhạt.
Nhưng khi đọc cuốn Phán xét của tướng Nguyễn Văn Hưởng, thấy ông này được viết rất kỹ, tới mấy chục trang, trong mấy chương. Nên mình mới tò mò tìm hiểu từ các nguồn khác nhau. Mới thấy rằng ông Dzu này có một cuộc đời khá đặc biệt, nhiều màu.
Ông Dzu là bạn của luật sư Nguyễn Hữu Thọ và kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát của Mặt trận Dân tộc Giải phóng, từng bào chữa cho hai người này. Ông đồng thời lại là bạn của Trần Văn Khiêm là em trai bà Trần Lệ Xuân. Ông còn tham gia Rotary Club (kiểu Hội Tam điểm) nên quen thân với nhóm nghị sĩ đảng Dân Chủ như John Kennedy (sau làm tổng thống Mỹ).
Lứa chúng tôi sinh giữa thập niên 1950 ở miền Bắc khi độ tuổi nhi đồng tinh quẩn quanh làng xã, nếu hiểu biết mở mang tí chút cũng chỉ phạm vi huyện, tới tỉnh/thành quê mình là hết mức. Ếch ngồi đáy giếng. Bầu trời chỉ to bằng miệng giếng. Bé tí, biết nhiều cũng chả để làm gì, lấy ai chăn trâu cắt cỏ.
Rồi học lên tới cấp 2, ngoài chuyện hai miền Bắc - Nam đánh nhau ngày nào cũng được nghe trên đài truyền thanh (kênh thông tin duy nhất, bởi báo giấy chỉ dành cho cán bộ ủy ban), biết thêm thế giới có hai phe.
Phe tư bản thực dân đế quốc do Mỹ, Pháp, Anh cầm đầu, được tóm lại ở mấy từ: bóc lột, xâm lược, chiến tranh, giãy chết, phi nghĩa. Tố Hữu viết “Mà đế quốc là loài dơi hốt hoảng/Đêm tàn bay chập choạng dưới chân Người”, rất kinh.
Nhân cuộc bầu cử quốc hội Hungary hôm nay, qua đó đảng "Hungarian Civic Alliance" do Thủ tướng Viktor Orban lãnh đạo bị đảng "The Respect and Freedom Party" do Peter Magyar lãnh đạo đánh bại, nhớ lại bút ký khi đứng bên Quảng trường Anh Hùng của Hungary trong một lần thăm viếng nơi này nhiều năm trước.
Nếu tính theo dân số chưa tới 10 triệu người và địa lý không cận biển, Hungary chỉ là một nước nhỏ. Tuy nhiên vì là thành viên quan trọng của nhiều tổ chức quốc tế như Ủy ban Châu Âu (European Commission), NATO v.v...nên lãnh đạo Hungary có tiếng nói mạnh trong bang giao quốc tế.
Chẳng hạn Hungary làm chậm đơn gia nhập NATO của Phần Lan và Thụy Điển, cũng như mở rộng quan hệ với Putin và Tập Cận Bình. Sự thay đổi trong chánh phủ Hungary chắc chắn sẽ dẫn tới nhiều thay đổi trong chính trị Châu Âu.
Mỹ vừa đưa con người trở lại Mặt Trăng, một bước tiến công nghệ đáng nể của nhân loại. Nhưng ở đâu đó, nhân dịp này lại dấy lên những câu rất quen thuộc, như một thứ phản xạ có điều kiện: “Việt Nam đã từng đánh thắng đế quốc Mỹ”.
Nghe thì hùng hồn, nhưng vấn đề là… hai câu chuyện đó chẳng liên quan gì đến nhau.
Một bên đang nói về khoa học, công nghệ và tương lai.
Diễn biến chính trị gần đây tại Việt Nam đang đặt ra một vấn đề nền tảng của mọi nhà nước hiện đại, rằng quyền lực chính trị đang được kiểm soát bằng cơ chế nào? Và liệu còn tồn tại bất kỳ không gian nào cho việc kiểm soát đó hay không?
Sau Đại hội đảng Cộng Sản, việc Tô Lâm trở thành Tổng bí thư, rồi mới đây, tiếp tục được Quốc hội bầu kiêm nhiệm thêm chức vụ Chủ tịch nước, không đơn thuần là một sự sắp xếp nhân sự như mọi khi. Mà đây là một bước dịch chuyển mang tính nền tảng, làm thay đổi hoàn toàn cách thức vận hành quyền lực trong hệ thống chính trị Việt Nam theo chiều hướng đầy rủi ro.
Nếu nhìn bề ngoài, đây có thể được diễn giải như một bước tăng hiệu quả lãnh đạo. Nhưng dưới lăng kính chính trị học, đó là một bước tiến rõ rệt của quá trình tập trung quyền lực. Khi hai vị trí vốn đại diện cho hai trục quyền lực, gồm đảng và nhà nước được hợp nhất vào một cá nhân, thì câu chuyện không còn là phân công nữa, mà là hội tụ quyền lực vào một điểm gần như tuyệt đối.
Người Mỹ sẵn sàng đẩy trực thăng triệu đô xuống biển năm 1975 để cứu người tị nạn, và hy sinh máy bay hiện đại để đưa phi công về từ Ba Tư / Iran. Một tướng Mỹ (Frank McKenzie) mô tả tinh thần này bằng một câu rất hay: "Để chế tạo chiến đấu cơ chỉ mất 1 năm, nhưng để xây dựng tinh thần 'không ai bị bỏ rơi' phải mất đến 200 năm." [1]
■ Chuyện “Thuyền Nhân” 1975
Năm 1975, trong những ngày hỗn loạn cuối cùng của Việt Nam Cộng Hòa, Chiến dịch Frequent Wind nhằm sơ tán nhân sự bằng trực thăng lớn nhất lịch sử diễn ra. Hàng ngàn người Mỹ và người Việt được chở bằng trực thăng ra Hạm đội 7 đang neo ngoài khơi Vũng Tàu.
Nhiều trực thăng của Không quân Việt Nam Cộng Hòa cũng bay ra biển, chở đầy gia đình, bạn bè, đôi khi quá tải. Nhưng khi đáp xuống boong tàu USS Midway và USS Hancock, thì sân đáp không có chỗ đáp, đang chật cứng máy bay.
Cuối cùng viên phi công ngồi ghế sau, chuyên viên võ khí (WSO) của chiếc phản lực F-15E đã được cứu sống. Đây là sự may mắn vì nếu anh nhảy dù xuống khu vực đông dân cư thì khó lẫn trốn và dễ bị đối phương bắt sống.
So với chiến tranh Việt Nam thì phi công Mỹ nhảy dù xuống Việt Nam gặp nhiều thử thách và dễ bị bắt hơn, vì máy truyền tin cầm tay thời đó là PRC-90 dùng tần số cấp cứu 243.0 nói và morse không được mã hóa nên dễ bị Vi Xi lắng nghe và truy kích.
Nhảy dù xuống rừng núi Việt Nam thì dễ trốn thoát, nhưng ngược lại máy bay đồng minh khó tìm ra chính xác địa điểm mà phi công ẩn núp. Khi trực thăng đến cứu cũng khó rải bố trí Biệt Kích giữ an ninh bãi đáp, ngoài việc thòng dây xuống để kéo phi công lên dưới hỏa lực của địch.
Trong ngày qua truyền thông liên tục đưa tin về máy bay F-15 của Mỹ bị bắn rơi ở Iran, Hoa Kỳ đang ra sức tìm cách cứu phi công đã nhảy dù. Hiện một phi công đã được cứu, phi công còn lại thì chưa thấy tăm hơi.
Phi công Mỹ có giá rất cao theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Giá trị được xác định bởi sự kết hợp giữa huấn luyện cường độ cao, kỹ năng chuyên môn, mức lương thưởng đáng kể và nghĩa vụ phục vụ lâu dài, đào tạo mất cả triệu đô la, lương trung bình khoảng 100.000 đến 130.000$/năm (2026) với phi công lái máy bay chiến đấu và lái may bay hành khách thì đắt gấp hai, ba lần.
Phi công lái máy bay trực thăng trong các vai trò như chiến đấu, sơ tán y tế (MEDEVAC) và vận tải, thường thực hiện các thao tác phức tạp, ở độ cao thấp và ban đêm. Việc tìm phi công như ở Iran ở địa hình núi hiểm trở cần phi công có trình độ và kinh nghiệm. Chưa kể đi cứu phi công lại bị bắn rơi, bị bắt, hậu quả thật tai hại.
Báo chí đột nhiên đồng loạt lên bài về việc đập "bức tường ô nhục" ở Huế như một chiến tích giải phóng, xóa bỏ nỗi nhục chia cắt đồng bào ta ở Huế! Đọc thấy hài, vì không biết cái tên ô nhục đó do ai bịa ra?
Mình đi Huế mấy lần không biết luôn là có nó ! Ai dân Huế cho biết là dân Huế có thấy ô nhục gì không vậy? Mình đọc một loạt báo, thì thấy bất nhất về thời điểm xây tường, chỗ bảo 1884, chỗ thì 1885, chắc 1885 đúng hơn?
Bức tường này đơn giản chỉ là tường rào đồn Mang Cá của Pháp ngày xưa đóng ở Huế. Họ xây kiên cố như tường thành vậy là do bị quân triều đình tấn công bởi quân của Tôn Thất Thuyết. Đó là sự kiện kinh thành thất thủ năm 1885. Quân ta thua, dĩ nhiên, Hàm Nghi bôn tẩu với Tôn Thất Thuyết.
Hầu hết mọi cuộc chiến luôn có thừa lý do để khởi sự, nhưng lại thường không có sẵn kịch bản để kết thúc.
Sa lầy là tình trạng bên tấn công (cũng thường là bên mạnh) muốn thắng nhưng không thể thắng, còn bên kháng cự yếu hơn thì quyết không chịu thua. Nó trở thành hiện tượng phổ biến của gần chục cuộc chiến lớn từ sau năm 1945. Xin tạm kể (tên nước ghi trước là bên tấn công) :
- Chiến tranh Pháp-Việt: Pháp sa lầy và thất bại.
Hôm thứ Ba ngày 31/03 chính phủ Ý, giống Tây Ban Nha, bất ngờ cấm máy bay quân sự Mỹ hành quân ở Iran về đáp ở căn cứ Không quân Mỹ đóng ở Sigonella, Sicily.
Ý viện cớ là máy bay Mỹ đã không theo đúng thủ tục là phải xin phép chính phủ Ý trước khi cất cánh chớ không phải bay rồi mới xin để tránh Quốc Hội Ý duyệt xét.
Thủ tướng Ý, bà Giorgia Meloni vốn có khuynh hướng bảo thủ và được lòng ngài Tổng thống (TT) Donald Trump. Tuy nhiên thủ tướng Giorgia Meloni phải chịu nhiều áp lực của NATO và tình hình quần chúng chống chiến tranh trong nước nữa.
Ở mấy bài mình viết về Phan Châu Trinh, có nhiều bạn vào phản biện đại ý là: Ông ấy đã thất bại rồi. Con đường của ông ấy là cải lương. Không thể tin là thực dân nó lại tự trả độc lập. Nên phải đánh là đúng.
Mình cũng đã trả lời qua bình luận, nhưng thấy rằng đây là vấn đề lý luận quan trọng, bình luận không thể diễn đạt đủ ý, nên mới viết bài này.
Dân Việt Nam có truyền thống yêu nước, bản chất là truyền thống đánh giặc thì đúng hơn. Mà nếu chính xác nữa nước Việt của người Kinh không chấp nhận bị đô hộ. Nhưng chính họ lại có xu hướng đi đô hộ (mở cõi, xâm lược, đồng hóa) nước khác hay dân tộc khác.
Hôm qua và hôm nay (29 - 30.3.2026) nhiều nơi ở miền Bắc được ông trời ưu tiên mưa đá. Sáng nay Hà Nội đá rơi lộp bộp, đứa cháu tôi kể đá gõ xuống mái tôn như bản hòa âm của tạo hóa, nghe vừa thích vừa kinh.
Nhân vụ mưa đá rất thời sự này, nhà cháu trích một phần trong bài "Chuyện mưa đá" trong cuốn "Chuyện thời bao cấp" tập 2 (gồm 37 chuyện) sắp ra mắt các cô bác anh chị và các bạn. Khi nào có sách, nhà cháu sẽ thông báo lên phây cho cả nhà biết.
***************
Mưa đá làm nhớ chuyện cũ. Đầu năm 1972, ở vùng Lào Cai, Yên Bái trên mạn ngược bị mấy trận mưa đá. Lúc ấy sau tết âm lịch, khoảng cuối tháng 2 tây. Báo Nhân Dân đăng tin, thày tôi đọc cho cả nhà nghe, còn bảo lạ thật, cữ này mà lại mưa đá. Bà Dìn chị họ tôi chục năm trước cả nhà kéo nhau lên khu kinh tế mới gì đó trên Bắc Hà, Lào Cai, khi về chơi cũng kể vậy.
