Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (9)

13- CHỢ CHIỀU

Chợ họp vào buổi chiều nên gọi là chợ chiều. Khác với chợ chính thường họp theo phiên (ba ngày, năm ngày hoặc bảy ngày...) chợ chiều ngày nào cũng có. Mưa không quá ngọ, gió không qua mùi, bóng bắt đầu ngả sang chiều là lúc chợ họp.

Chợ chiều ở quê phần lớn không có lều, lán. Một vạt đất bỏ không, một ngã ba, ngã tư có bóng cây là vị trí lý tưởng cho chợ.

Hàng bày bán chủ yếu là cá, cua, rau củ, vài thứ đồ ăn chín... nhưng không thành món lớn như của các chủ buôn chuyên nghiệp. Nó đáp ứng nhu cầu của những nhà có khách hoặc có việc đột xuất cần “lên” mâm vào bữa tối, hoặc của những ông chủ gia đình nghèo muốn có mấy cái đậu tẩm nghệ nướng vàng để tiễn cút rượu "đấm lưng”, sau cả ngày quần quật.

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (8)

11- MẮT THÔN NỮ

Thôn nữ đầu tiên trong đời tôi là một chị hàng xóm.

Ngày ấy tôi còn bé, nhóc con, trong khi chị đã có ngực. Từ một cô bé, chị thành thôn nữ, chỉ qua đúng một đêm. Hôm trước chị còn cười ré lên đuổi nhau với tụi tôi. Hôm sau, kể từ buổi sớm khi tôi dậy cho trâu đi đái, thấy chị đứng bâng khuâng bên thành giếng, cười một mình, hát một mình, tay nâng trộm đôi bầu ngực, ngó nghiêng một cách hốt hoảng như sợ ai nom thấy... chị không chơi đùa với bọn tôi nữa. Tôi trở thành nhóc con của chị.

Cũng từ bấy sáng nào chị cũng xổ tóc, thích thú nhìn bóng mình dưới đáy giếng. Cũng từ bấy chị hay đỏ mặt, dậm chân lạch bạch khi tôi chế chị với một trai làng. Chị đuổi tôi, tóm áo kéo ghì vào lòng chị, hơi thở nóng hổi như nổi giận trong khi mắt chị long lanh:

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (7)

 

10- CỐI GIÃ GẠO

Một khúc gỗ đảm bảo kích thước, bất cứ loại gỗ gì cũng được nên cũng khá dễ kiếm với một chút khéo tay để tạo cái mỏ cối, thường bằng gỗ ổi lại càng không hề hiếm. Ngay cả khi mỏ cối cần gắn vài cái đinh hoặc vật kim khí nhằm tạo ma sát, cũng không quá phức tạp. Thứ cuối cùng còn lại là cho nó một không gian cố định và tất cả những yêu cầu đó đều nằm trong tầm tay của bất cứ gia đình nông thôn nào có chút của ăn của để.

Ngần ấy là vừa đủ để có một cái cối giã gạo, hoàn toàn có thể tự chế, từng vang bóng một thời chưa kịp xa.

Mặc dù đơn giản như vậy nhưng hầu như mỗi làng luôn chỉ có vài cái cối giã gạo, theo cụm dân cư, mặc dù không hề có sự phân công mang tính chủ ý nào.

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (6)

9- CỐI XAY LÚA

Trong một gia đình nhà quê chính gốc nhất định không được thiếu chiếc cối xay lúa, như không được thiếu cái liềm, cái hái, chiếc hòm đựng thóc. Đó là những thứ mà nếu còn thiếu là còn phải nghĩ đến ngày ngày, khi nào có mới thôi.

Tôi cứ phải dừng lại nhắc bạn đọc là tôi đang nói chuyện thời cách đây nhiều chục năm.

Bởi vì có những dụng cụ không chỉ đơn thuần làm chức năng của đồ vật, mà nó còn mang ý nghĩa biểu tượng. Chẳng hạn cái bếp, ngoài việc dùng để nấu nướng, luôn tượng trưng cho hạnh phúc và an bình.

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (5)

8- NHÀ NGANG

Không phải gia đình nhà quê nào xưa kia cũng có nhà ngang. Khi ăn còn chả đủ, một chỗ chui ra chui vào chưa thưng kín vách, nền đất vẫn mối đùn chuột rúc thì nhắc đến nhà ngang chẳng khác nào nói mỉa ngọt nhau.

Một gia đình cơ nghiệp chưa có, hoặc lưng vốn còn mỏng, chưa bị áp lực phải có thêm không gian, chắc chắn chưa cần phải có nhà ngang.

Một gia đình mới ra ở riêng sau khi tách hẳn khỏi bố mẹ, cho dù đủ điều kiện kinh tế, cũng chưa nghĩ đến nhà ngang làm gì. Nhiều việc khác quan trọng, cấp thiết hơn cần phải làm trước. Vả lại, đời còn đủ dài để mà xây đắp, ước muốn.

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (4)

6- RƠM

Thỉnh thoảng tôi cứ hay bị những ý nghĩ lẩn thẩn len ngang vào công việc. Một vài trong những ý nghĩ bám dai dẳng nhất lại liên quan đến rơm.

Chẳng hạn bỗng dưng tôi thấy thèm mùi rơm tươi, thèm một giấc ngủ bọc chặt bằng rơm, thèm được thả bộ trên những con đường trải đầy rơm, nghe chân mình ngập sâu trong cảm giác êm ái, tin cậy. Và có lúc tôi cứ thấy thương những đứa con của tôi, sinh ra ở phố, có hoàn cảnh xuất thân may mắn hơn bố rất nhiều, cũng bằng cái ý nghĩ lẩn thẩn: Chúng không được lăn tuổi thơ vào rơm.

Suốt những năm còn bé tí hin, rơm là tri âm, tri kỷ của tôi. Khi vui tôi ngả mình trên rơm, úp mặt xuống rơm, lăn lộn trên rơm, thấy bất cứ sợi rơm nào cũng có thể bắc ngang bầu trời! Khi mệt mỏi tôi phó thác cho rơm. Khi buồn hoặc trốn đòn của bố mẹ, tôi tìm đến rơm như tìm đến một sự che chở. Không hiểu sao tôi cứ tin rằng mẹ tôi sinh ra tôi trong một cái ổ rơm.

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (3)

5- NHỮNG CHIẾC GƯƠNG CỦA LÀNG

Tôi không muốn kéo lùi cuộc sống trở về phía sau, bởi hơn ai hết, nỗi sợ nghèo đói là nỗi sợ bám theo tôi dai dẳng nhất. Những kỷ niệm gắn với nghèo đói, gắn với thiếu cơm, thiếu quần áo ấm mỗi mùa đông rét cắt da cắt thịt, vẫn luôn đầy ắp trong ký ức tôi.

Thỉnh thoảng nằm mơ về cái thời ấy, tỉnh dậy vẫn thấy bổi hổi bồi hồi, mồ hôi túa ra khắp các chân tóc. Không ít lần ngồi xuống mâm cơm, tôi lại nhớ những đận chờ mẹ mang gạo từ chợ về mấy chục năm trước. Có hôm mẹ vừa bước vào ngõ đã nói toáng lên: Hôm nay người ta “đuổi chợ”, chẳng đong được lẻ gạo nào đâu.

Đuổi chợ? Chỉ những ai sống qua thời ấy mới biết và thấm nỗi cay đắng của hành động kỳ lạ ấy. Còn hồi đó vì sao mẹ phải nói to từ ngoài ngõ? Vì mẹ không muốn thấy niềm hân hoan tắt vụt trên nét mặt những đứa con gầy nhom, lúc nào cũng chỉ thèm một bữa cơm no.

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (2)

 

3- CẦU AO

Ở làng tôi và nhiều vùng quê khác, sau nếp nhà, trái bếp là đến cầu ao. Chưa có cầu ao kể như chưa khép kín một thế giới riêng biệt, thiếu một sự cân xứng mang tính phong thủy.

Đi xa về gần, nếu là dân quê, không bao giờ vào nhà ngay khi chưa qua cầu ao khỏa chân.

Tuy chỉ là một vật dụng đơn giản nhưng cầu ao lại nói được rất nhiều điều về gia phong, gia thế của chủ nhân nó. Vài ba cây tre ghép lại sơ sài, gác qua loa lên hai chiếc cọc bắt chéo, đầu kia cẩu thả bám vào vách đất nham nhở, đó là chiếc cầu ao của nhà khó, chưa có nếp, quen tùy tiện trong sinh hoạt, bạ đâu hay đấy.

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (1)

 

(Những mẩu văn)

Đó là tên tập sách tôi dự định sẽ xuất bản, như đã nói trước. Nó gồm 2 phần. Phần I-TRONG LÀNG, cũng là phần chính, gồm những mảnh ký ức của tôi, về nơi mình sinh ra, lớn lên, cho đến khi thoát ly khỏi làng năm 19 tuổi. Phần II-NGOÀI XÓM, có thể coi là Phụ lục, gồm ký ức về những trải nghiệm thiên hạ, chủ yếu ở quê vợ, khi tôi đã trưởng thành.

Căn cứ trên dung lượng và độ sơ sài trong nội dung của chúng, xin coi chúng là những mẩu văn, hoặc mảnh ký ức được thể hiện bằng chữ.

Từ thực tế trải nghiệm sống và quan sát ngôi làng của tôi, tôi mong đóng góp tí tẹo vào việc bảo tồn một phần không gian tinh thần, linh hồn của làng quê một thời nói chung. Vì thế, tôi rất vui nếu chúng giúp các bạn, nhất là những người trẻ có thêm hứng thú khám phá những giá trị văn hóa, đạo đức, lối sống truyền thống của ông bà, từ đó biết trân trọng cuộc sống hiện tại, tìm cách làm cho nó tốt hơn mỗi ngày.

Lương Hòa – Thị xã Quảng Trị năm 1972

 

Trước năm 1975 tôi chưa biết đô thị của miền Nam nó như thế nào, bởi quê tôi ngoài miền Bắc. Nhưng tôi biết thị xã Quảng Trị, đó là sau ngày 01/05 năm 1972 Quảng Trị hoàn toàn giải phóng, Trung đoàn 102 của chúng tôi vào tiếp quản.

Những tòa nhà, những con đường, những cửa hiệu... Đủ cho tôi thấy đô thị miền Nam rất khác đô thị miền Bắc, cụ thể là giầu đẹp hơn. Tại sao tôi khẳng định vậy? Bởi Quảng Trị là tỉnh nghèo nhất miền Nam mà còn được như thế này, thì các tỉnh thành khác chắc chắn còn giầu đẹp hơn.

Đúng 10 giờ 30 phút ngày 28/04 Sư đoàn 308 của tôi làm chủ được căn cứ Đông Hà, thì ba ngày sau tức 01/05 Quảng Trị hoàn toàn được giải phóng. Trung đoàn 102 của tôi vinh đự được vào tiếp quản thi xã. Dẫu lúc ấy thị xã không một bóng người, không một nhà nào mở cửa nhưng bảng hiệu vẫn còn giữ nguyên.

Trương Nhân Tuấn - Vấn đề bất bình đẳng đầu tư công

Tăng trưởng GDP các tỉnh phía Bắc (Quảng Ninh, Hải Phòng, Bắc Ninh…) vượt “chỉ tiêu” ở mức 11 % - 15 %, trong khi các tỉnh miền Tây (đồng bằng sông Cửu Long - ĐBSCL) lẹt đẹt ở mức 5 % - 6 %. Những con số này tố cáo sự bất bình đẳng ở việc phân bổ ngân sách đầu tư.

Nếu ví ngân sách đầu tư công (khoảng 600 tỉ đô la) để đạt chỉ tiêu tăng trưởng GDP hai số là “cái bánh”, thì rõ ràng miền Nam không có miếng bánh nào “nhét kẽ răng” hết cả. 

Vấn đề là sự “bất bình đẳng” không phải chỉ xuất hiện mới đây.

Trần Thanh Cảnh - Hồi ức Trung Thu thời bao cấp

 

Ông bạn thân tôi kể.

Hồi hắn độ bốn, năm tuổi gì đó. Chiều rằm Trung Thu, ông bố bảo: "Ở sân kho hợp tác, chi đoàn thanh niên họ tổ chức Trung Thu cho thiếu nhi. Có phát kẹo đấy. Con ra mà chia phần!"

Thằng bé cun cút chạy ra. Lòng khấp khởi sẽ được cái kẹo ngọt. Cái vị ngọt ma mị trẻ em của kẹo mà có khi cả năm mới được nếm đôi lần.

Nguyễn Thông - Trung thu trăng sáng

Cứ Tết Trung thu mình lại nhớ bài này (viết năm 2011, mới 15 năm chứ mấy. Giờ thì mấy "nhân vật" trong bài đã về cõi thiên thu rồi)

Hầu như suốt tuổi thơ, mình chỉ biết Tết Trung thu mà không mấy khi được hưởng hương vị ngọt ngào của nó. Cũng dễ hiểu, bởi mình ở nông thôn, nhà nghèo, bố mẹ làm ruộng, thời thơ ấu lại trúng vào đận nghèo đói, chiến tranh, bao cấp, miếng cơm độn khoai chả đủ, nói gì đến bánh trung thu.

Trong ký ức lưu đến giờ, mình vẫn coi Trung thu là tết đón trăng của trẻ con. Ngày ấy chỉ tụi trẻ mới khao khát chờ đón rằm tháng tám, chứ người lớn mải lo làm ăn cày cấy, hơi đâu mà thu mí chả đông.

Nguyễn Thông - Án văn Vũ Hoàng Chương (3)

Thập niên 70, một trong những cuốn sách liên quan tới Vũ Hoàng Chương và những nhà thơ đang sống ở cả miền Nam và miền Bắc, đã bị cấm một cách không chính thức. Đó là cuốn “Thi nhân Việt Nam” của anh em Hoài Thanh - Hoài Chân (tức Nguyễn Đức Nguyên - Nguyễn Đức Phiên).

Hai ông đều nổi tiếng, đều là yếu nhân của văn nghệ miền Bắc, nhưng lệnh miệng từ trên, trên, trên… không cho tái bản, xuất bản, không cho lưu hành thì cũng phải chịu. Thứ văn nghệ phục tùng chính trị ở miền Bắc những năm đó là vậy.

Không có văn bản giấy trắng mực đen gì sất, không ai công bố cấm này cấm nọ, chỉ rỉ tai nhau, chỉ nói như nói đùa, nhưng văn nghệ sĩ và tác phẩm cứ lăn ra chết. “Khẩu thiệt vô bằng”, rồi về sau có vụ nào đó được nhìn nhận lại, phục hồi, chiêu tuyết, thì ối ông nhảy ra phân trần tôi đâu có ác thế, thậm chí còn kể công.

Nguyễn Thông - Án văn Vũ Hoàng Chương (2)

Tôi suốt thời gian dài trong 3 thập niên sống ở miền Bắc, từ nửa cuối thập niên 50 đến nửa đầu thập niên 70 nên biết rõ việc Vũ Hoàng Chương được chính quyền bắc vĩ tuyến 17 đối xử thế nào.

Nói có người làm chứng, bởi thế hệ độ tuổi 60 - 80 giờ còn sống rất nhiều. Có thể nói mà không sợ sai rằng hầu hết dân Bắc những năm đó không biết gì về Vũ Hoàng Chương. Đài báo không đề cập, không nhắc tới. Sách giáo khoa lại càng không.

Chỗ trong sách giáo khoa chỉ dành cho những Hồ Chí Minh, Sóng Hồng, Tố Hữu, Chế Lan Viên, Xuân Diệu, Huy Cận, Hoàng Trung Thông, Nguyễn Đình Thi, Nam Cao, Ngô Tất Tố…, làm gì còn đất cho những tài năng khác. Ngay cả những Nguyễn Bính, Quang Dũng, Hoàng Cầm, Hữu Loan, Vũ Trọng Phụng, Nhất Linh… lừng lững cây cao bóng cả một thời văn nghệ cũng còn bị văng ra, vùi dập, huống hồ Vũ Hoàng Chương khác chính kiến quan điểm.

Nguyễn Văn Tuấn - Khi miền Tây không còn nói tiếng miền Tây?

“Nước dùng ở đây, ạ.”

“Chào buổi sáng, ạ!”

Tôi giật mình.

Trước đây, tôi đã từng nghe cách nói này ở Sài Gòn và đã thấy ngạc nhiên. Nhưng lần này, nghe câu ấy thốt ra từ một cô tiếp viên ở một khách sạn tại vùng đất từng được mệnh danh là “Tây Đô”, tôi không còn ngạc nhiên nữa. Tôi sốc.

Nguyễn Thông - Án văn Vũ Hoàng Chương (1)

Những ai quan tâm tới đời sống văn nghệ Việt Nam từ 1930 tới 1975 (45 năm) đều biết đến con người này: Thi sĩ Vũ Hoàng Chương.

Ông sinh năm 1915, mất năm 1976, ngày 06.09, sau khi ra tù được 5 ngày, trong nhà tù của chính quyền cách mạng. Một tuần nữa tròn 50 năm ngày mất của thi sĩ Vũ Hoàng Chương, 06.09.1976. Nhớ về ông, tôi đưa lại bài này trong chùm bài "Án văn", chia thành vài kỳ cho dễ đọc.

Có một dạo, cũng gần đây thôi, vài tờ báo nhắc đến tên tuổi thi sĩ Vũ Hoàng Chương sau khi Viện Hàn lâm Thụy Điển, nơi có trách nhiệm xét và trao giải Nobel văn chương “giải mật” công bố danh sách những người được đề xuất nhận giải danh giá này năm 1972.

Bông Lau – Cầu Đông Hà

 

Cuốn phim YouTube này khá hiếm. Ghi lại hoạt động của Tiểu đoàn 3 Sói Biển Thủy quân Lục chiến của Thiếu tá Lê Bá Bình, và Thiết đoàn 20 M48 của Thiếu tá Lý. Họ là những đơn vị cuối cùng của Việt Nam Cộng Hòa tử thủ ở thị trấn Đông Hà, khi các đơn vị khác đã rút lui hay bỏ chạy trong Mùa hè đỏ lửa 1972, khi cộng sản Bắc Việt tràn qua vĩ tuyến 17.

Trong trận này xe tăng M48 bắn cháy mấy chiếc T54 của Bắc Việt ở khoảng cách xa nhứt maximum mấy cây số bên kia sông. Xe tăng Bắc Việt không biết pháo 90 mm từ đâu bắn tới vì khoảng cách quá xa.

Người trong hình là Đại úy John Ripley, cố vấn Mỹ lưng đeo AR15 ngắn, là người hùng đã đánh đu leo dưới đà sắt đặt mìn phá cầu Đông Hà dưới sự yểm trợ của một đại đội Sói Biển. Bên kia cầu là hàng trăm chiếc thiết giáp cộng sản Bắc Việt đang ùn ùn đi tới.

Nguyễn Thông - Cây đa và ngôi miếu

 

Ngó bọn trẻ Gen Z thành kính đặt hoa vào gốc cây 55, nhà cháu sực nhớ chuyện này.

Những ai ở Hà Nội thập niên 1970 - 1980 đều biết cây đa và ngôi miếu sẽ kể, chứ sau nữa thì thú thực tôi không rõ bởi quá lâu rồi không tới, không đi qua đó, chẳng biết có còn. Thế gian biến cải vũng nên đồi, tất tật chả gì tồn tại mãi được.

Hồi nửa đầu thập niên 70, chúng tôi dân quê học ở Hà Nội. Hà Nội thủ đô trái tim miền Bắc nhưng không phải ai muốn là tới. Rất nhiều người cả đời không biết mặt mũi thủ đô thế nào.

Dương Quốc Chính - Giang hồ đất Bắc

Giang hồ thì tỉnh nào cũng có, từ miền xuôi lên miền ngược, từ miền núi tới hải đảo, đâu chả có anh em xã hội.

Nhưng mà mình để ý mấy năm nay anh em giang hồ mõm, giang hồ mạng, yêu lước online, lên mạng làm từ thiện, giảng đạo lý, giáo dục lòng yêu nước, hiếu thảo, nghĩa hiệp, để bán hàng toàn thấy dân Bắc.

Mấy năm trước thì em Khá Bảnh, Dương Minh Tuyền, giờ đến em Hợi, em Huấn, em Quạt... Mà đất Bắc Linh có vẻ như địa linh nhân kiệt khoản này. Thấy các em  các cháu rất hay phát tích hay khởi nghiệp ở đất này. Mà toàn thấy xưng vua với hoàng đế thôi. Hoàng đế Hợi bầu trời chửi vua Quạt, rồi bị bế cả.