Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (9)

13- CHỢ CHIỀU

Chợ họp vào buổi chiều nên gọi là chợ chiều. Khác với chợ chính thường họp theo phiên (ba ngày, năm ngày hoặc bảy ngày...) chợ chiều ngày nào cũng có. Mưa không quá ngọ, gió không qua mùi, bóng bắt đầu ngả sang chiều là lúc chợ họp.

Chợ chiều ở quê phần lớn không có lều, lán. Một vạt đất bỏ không, một ngã ba, ngã tư có bóng cây là vị trí lý tưởng cho chợ.

Hàng bày bán chủ yếu là cá, cua, rau củ, vài thứ đồ ăn chín... nhưng không thành món lớn như của các chủ buôn chuyên nghiệp. Nó đáp ứng nhu cầu của những nhà có khách hoặc có việc đột xuất cần “lên” mâm vào bữa tối, hoặc của những ông chủ gia đình nghèo muốn có mấy cái đậu tẩm nghệ nướng vàng để tiễn cút rượu "đấm lưng”, sau cả ngày quần quật.

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (8)

11- MẮT THÔN NỮ

Thôn nữ đầu tiên trong đời tôi là một chị hàng xóm.

Ngày ấy tôi còn bé, nhóc con, trong khi chị đã có ngực. Từ một cô bé, chị thành thôn nữ, chỉ qua đúng một đêm. Hôm trước chị còn cười ré lên đuổi nhau với tụi tôi. Hôm sau, kể từ buổi sớm khi tôi dậy cho trâu đi đái, thấy chị đứng bâng khuâng bên thành giếng, cười một mình, hát một mình, tay nâng trộm đôi bầu ngực, ngó nghiêng một cách hốt hoảng như sợ ai nom thấy... chị không chơi đùa với bọn tôi nữa. Tôi trở thành nhóc con của chị.

Cũng từ bấy sáng nào chị cũng xổ tóc, thích thú nhìn bóng mình dưới đáy giếng. Cũng từ bấy chị hay đỏ mặt, dậm chân lạch bạch khi tôi chế chị với một trai làng. Chị đuổi tôi, tóm áo kéo ghì vào lòng chị, hơi thở nóng hổi như nổi giận trong khi mắt chị long lanh:

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (7)

 

10- CỐI GIÃ GẠO

Một khúc gỗ đảm bảo kích thước, bất cứ loại gỗ gì cũng được nên cũng khá dễ kiếm với một chút khéo tay để tạo cái mỏ cối, thường bằng gỗ ổi lại càng không hề hiếm. Ngay cả khi mỏ cối cần gắn vài cái đinh hoặc vật kim khí nhằm tạo ma sát, cũng không quá phức tạp. Thứ cuối cùng còn lại là cho nó một không gian cố định và tất cả những yêu cầu đó đều nằm trong tầm tay của bất cứ gia đình nông thôn nào có chút của ăn của để.

Ngần ấy là vừa đủ để có một cái cối giã gạo, hoàn toàn có thể tự chế, từng vang bóng một thời chưa kịp xa.

Mặc dù đơn giản như vậy nhưng hầu như mỗi làng luôn chỉ có vài cái cối giã gạo, theo cụm dân cư, mặc dù không hề có sự phân công mang tính chủ ý nào.

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (6)

9- CỐI XAY LÚA

Trong một gia đình nhà quê chính gốc nhất định không được thiếu chiếc cối xay lúa, như không được thiếu cái liềm, cái hái, chiếc hòm đựng thóc. Đó là những thứ mà nếu còn thiếu là còn phải nghĩ đến ngày ngày, khi nào có mới thôi.

Tôi cứ phải dừng lại nhắc bạn đọc là tôi đang nói chuyện thời cách đây nhiều chục năm.

Bởi vì có những dụng cụ không chỉ đơn thuần làm chức năng của đồ vật, mà nó còn mang ý nghĩa biểu tượng. Chẳng hạn cái bếp, ngoài việc dùng để nấu nướng, luôn tượng trưng cho hạnh phúc và an bình.

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (5)

8- NHÀ NGANG

Không phải gia đình nhà quê nào xưa kia cũng có nhà ngang. Khi ăn còn chả đủ, một chỗ chui ra chui vào chưa thưng kín vách, nền đất vẫn mối đùn chuột rúc thì nhắc đến nhà ngang chẳng khác nào nói mỉa ngọt nhau.

Một gia đình cơ nghiệp chưa có, hoặc lưng vốn còn mỏng, chưa bị áp lực phải có thêm không gian, chắc chắn chưa cần phải có nhà ngang.

Một gia đình mới ra ở riêng sau khi tách hẳn khỏi bố mẹ, cho dù đủ điều kiện kinh tế, cũng chưa nghĩ đến nhà ngang làm gì. Nhiều việc khác quan trọng, cấp thiết hơn cần phải làm trước. Vả lại, đời còn đủ dài để mà xây đắp, ước muốn.

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (4)

6- RƠM

Thỉnh thoảng tôi cứ hay bị những ý nghĩ lẩn thẩn len ngang vào công việc. Một vài trong những ý nghĩ bám dai dẳng nhất lại liên quan đến rơm.

Chẳng hạn bỗng dưng tôi thấy thèm mùi rơm tươi, thèm một giấc ngủ bọc chặt bằng rơm, thèm được thả bộ trên những con đường trải đầy rơm, nghe chân mình ngập sâu trong cảm giác êm ái, tin cậy. Và có lúc tôi cứ thấy thương những đứa con của tôi, sinh ra ở phố, có hoàn cảnh xuất thân may mắn hơn bố rất nhiều, cũng bằng cái ý nghĩ lẩn thẩn: Chúng không được lăn tuổi thơ vào rơm.

Suốt những năm còn bé tí hin, rơm là tri âm, tri kỷ của tôi. Khi vui tôi ngả mình trên rơm, úp mặt xuống rơm, lăn lộn trên rơm, thấy bất cứ sợi rơm nào cũng có thể bắc ngang bầu trời! Khi mệt mỏi tôi phó thác cho rơm. Khi buồn hoặc trốn đòn của bố mẹ, tôi tìm đến rơm như tìm đến một sự che chở. Không hiểu sao tôi cứ tin rằng mẹ tôi sinh ra tôi trong một cái ổ rơm.

Tạ Duy Anh - Giá của một ký ức đẹp (3)

5- NHỮNG CHIẾC GƯƠNG CỦA LÀNG

Tôi không muốn kéo lùi cuộc sống trở về phía sau, bởi hơn ai hết, nỗi sợ nghèo đói là nỗi sợ bám theo tôi dai dẳng nhất. Những kỷ niệm gắn với nghèo đói, gắn với thiếu cơm, thiếu quần áo ấm mỗi mùa đông rét cắt da cắt thịt, vẫn luôn đầy ắp trong ký ức tôi.

Thỉnh thoảng nằm mơ về cái thời ấy, tỉnh dậy vẫn thấy bổi hổi bồi hồi, mồ hôi túa ra khắp các chân tóc. Không ít lần ngồi xuống mâm cơm, tôi lại nhớ những đận chờ mẹ mang gạo từ chợ về mấy chục năm trước. Có hôm mẹ vừa bước vào ngõ đã nói toáng lên: Hôm nay người ta “đuổi chợ”, chẳng đong được lẻ gạo nào đâu.

Đuổi chợ? Chỉ những ai sống qua thời ấy mới biết và thấm nỗi cay đắng của hành động kỳ lạ ấy. Còn hồi đó vì sao mẹ phải nói to từ ngoài ngõ? Vì mẹ không muốn thấy niềm hân hoan tắt vụt trên nét mặt những đứa con gầy nhom, lúc nào cũng chỉ thèm một bữa cơm no.

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (2)

 

3- CẦU AO

Ở làng tôi và nhiều vùng quê khác, sau nếp nhà, trái bếp là đến cầu ao. Chưa có cầu ao kể như chưa khép kín một thế giới riêng biệt, thiếu một sự cân xứng mang tính phong thủy.

Đi xa về gần, nếu là dân quê, không bao giờ vào nhà ngay khi chưa qua cầu ao khỏa chân.

Tuy chỉ là một vật dụng đơn giản nhưng cầu ao lại nói được rất nhiều điều về gia phong, gia thế của chủ nhân nó. Vài ba cây tre ghép lại sơ sài, gác qua loa lên hai chiếc cọc bắt chéo, đầu kia cẩu thả bám vào vách đất nham nhở, đó là chiếc cầu ao của nhà khó, chưa có nếp, quen tùy tiện trong sinh hoạt, bạ đâu hay đấy.

Tạ Duy Anh – Giá của một ký ức đẹp (1)

 

(Những mẩu văn)

Đó là tên tập sách tôi dự định sẽ xuất bản, như đã nói trước. Nó gồm 2 phần. Phần I-TRONG LÀNG, cũng là phần chính, gồm những mảnh ký ức của tôi, về nơi mình sinh ra, lớn lên, cho đến khi thoát ly khỏi làng năm 19 tuổi. Phần II-NGOÀI XÓM, có thể coi là Phụ lục, gồm ký ức về những trải nghiệm thiên hạ, chủ yếu ở quê vợ, khi tôi đã trưởng thành.

Căn cứ trên dung lượng và độ sơ sài trong nội dung của chúng, xin coi chúng là những mẩu văn, hoặc mảnh ký ức được thể hiện bằng chữ.

Từ thực tế trải nghiệm sống và quan sát ngôi làng của tôi, tôi mong đóng góp tí tẹo vào việc bảo tồn một phần không gian tinh thần, linh hồn của làng quê một thời nói chung. Vì thế, tôi rất vui nếu chúng giúp các bạn, nhất là những người trẻ có thêm hứng thú khám phá những giá trị văn hóa, đạo đức, lối sống truyền thống của ông bà, từ đó biết trân trọng cuộc sống hiện tại, tìm cách làm cho nó tốt hơn mỗi ngày.

Nguyễn Hồng Lam - Cách trời ba thước ba

Thống nhất tên gọi hành chính trên cả nước, đơn vị nhỏ nhất sẽ là thôn. Vậy là cõi mạng đầy tranh cãi. Thì có sao đâu. Cả ngàn năm nay, sau bao vật đổi sao dời, làng cứ là làng, là nơi "diệp lạc quy căn", có mất đi đâu. Gọi bằng gì thì vẫn "Ta sinh ra ở xứ Kẻ Ngù, đất Hoan Châu. Làng ta đó..."

Bài cũ, đăng lại. Làng là nơi ta nhắc suốt cuộc đời.

******

Thuở nhỏ, tôi sống ở quê ngoại, làng Trung Lệ, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh. Chân vòng kiềng, tôi bước vào đời khụng khiệng và xiêu đổ. Đám học trò trường làng về ngang đầu ngõ thường gọi toáng lên: “Bồ ơi, ra cho cái này này!”. Cái dáng chạy lũn tũn, liêu xiêu của tôi khiến chúng cười lăn cười bò khoái chí.

Nguyễn Thành Phong - Làm sao mà mất làng được?

Đang rộ lên chuyện chuyển gọi tên làng thành thôn. Rồi là lo chuyện sẽ mất làng, mất tên làng. Rồi buồn bã, bảo mất làng là mất quê, mất gốc neo đậu văn hóa, nguồn cội dòng họ, tổ tiên...

Ấy đừng vội vã và hồ đồ thế. Làng sẽ chẳng bao giờ mất được. Làng vẫn vững vàng tồn tại ở trong nước của ta thôi.

Xưa nay, hỏi anh chị quê ở đâu, ở nước ngoài thì bảo Việt Nam, ở trong nước thì bảo ở vùng ấy, tỉnh ấy, rồi đến cụ thể hơn, là huyện ấy, quận ấy (giờ thì xã ấy, phường ấy). Rồi cụ thể nữa là nói đến thôn, cuối cùng là làng ấy (thành phố thì phố ấy, ngõ ấy, tổ dân phố ấy)... Vẫn thế thôi.

Tạ Duy Anh – Chút day dứt với ông Lê Huy Ngọ

 

Tôi chưa từng gặp ông ngoài đời. Thời gian tôi cộng tác mật thiết với Báo Nông nghiệp Việt Nam, thì ông đang là bộ trưởng. Người khen ông thì cho rằng ông gần dân, sống giản dị, nói là làm.

Hình ảnh ông lội ruộng cùng nông dân khắc phục bão lũ, nhiều người còn lưu giữ trong ký ức. Tất nhiên, như bất cứ ai, luôn có cả dư luận ở chiều ngược lại.

Giờ ông đã thuộc về thiên cổ, tôi chỉ muốn nghĩ tốt về ông. Khi biết tin ông từ trần, tôi bỗng thấy day dứt bởi ý nghĩ : Mình đã có lần ứng xử không phải với ông, một người có lẽ cũng nhiều ưu tư về đất nước.

Nguyễn Văn Tuấn - Tháng Tư hồi tưởng : « Những ngày xưa thân ái »

Mỗi năm, cứ tới tháng Tư là tôi muốn viết về ký ức thời xưa, thời mà giới trẻ ngày nay ít biết tới.

Năm nay, đánh dấu nửa thế kỷ kể từ khi những « thuyền nhân » như tôi đặt chân định cư nơi đất Úc và các nước phương Tây. Tôi ngoảnh nhìn chặng đường đầy sóng gió đã qua.

Tôi sanh ra trong một gia đình nông dân tại một làng quê thuộc tỉnh Kiên Giang. Ba và má tôi đều là người gốc Bình Định. Ba tôi theo đoàn quân kháng chiến chống Pháp vào Nam, và trong một trận chiến, ba tôi bị thương nặng và cưa mất một cánh tay. Trở về đời sống dân sự, ba tôi làm nghề nông.

Nguyễn Đình Bổn - Nhớ những cánh đồng chó ngáp!

Thái Lan cũng là nước sản xuất lúa gạo nhiều như Việt Nam, nên có những vùng quê rộng lớn.

Tuy nhiên theo dõi hành trình của các sư, trừ khi đi qua thành phố, thị trấn...họ khác ta ở chỗ người dân không cất nhà ngay sát mặt lộ để buôn bán.

Bỗng nhớ những cánh đồng chó ngáp hơn 30 năm trước ngay tại vùng ven Sài Gòn. Khỏi đi xa, chỉ cần lên xe đò từ bến xe miền Tây, ra khỏi chỗ có nhà hàng Kim Tháp là bắt đầu những cánh đồng lúa mênh mông kéo dài đến Bến Lức. Rồi qua Bến Lức đồng lúa kéo dài đến Tiền Giang...

Nguyễn Thông - Đội quân chủ lực bị bỏ rơi (4)

Tam nông. Nhà nước có quan tâm đến nông thôn không? Nói ngay, có. Ngay cả thời họ thực hiện mô hình hợp tác xã nông nghiệp từ thập niên 60 đến 80 phá gần nát kinh tế nông thôn, thì bộ mặt nông thôn vẫn có thay đổi, nhưng rất chậm.

Vài con đường liên xã trải đá, mấy hàng cột điện, sân gạch hợp tác, mái ngói trại chăn nuôi, cấy chăng dây thẳng hàng (ba cô đi cấy chăng dây, ba cánh áo gụ này, ba cây súng trường). Cào cải tiến sục bùn, cày 51 thay cày chìa vôi, giống lúa mới nông nghiệp 4, nông nghiệp 8, phun thuốc trừ sâu DDT, 666, Vofatoc, bèo hoa dâu, phong trào làm phân xanh (dọn tí phân rơi nhặt từng ngọn lá).

Máy tuốt lúa đạp chân (sân kho máy tuốt lúa, mở miệng cười ầm ầm), trạm bơm nước, nhà trạm xá, hố xí 2 ngăn, trường học cấp 1 cấp 2, vài hộ lên được nhà mái bằng cốt tre, sáng trưa vang tiếng kẻng đi làm, tối đốt đèn măng xông ở sân hợp tác để chia thóc chia rơm…

Từ Kế Tường - Xóm vườn

 

Bây giờ về quê, thèm món cá ốc mít kho tiêu, chiên xù, nấu ngót, hay hấp cuốn bánh tráng rau sống chấm nước mắm tỏi ớt, tôi rảo hết các mương vườn cả buổi để câu nhưng chẳng được mấy con.

Thấy tôi cầm nhánh tre khô, buộc sợi nhợ gai có chú trùn đất loe ngoe đi lơ ngơ trong vườn dừa, cô bạn học thời nhỏ của tôi bây giờ đã lên chức…bà nội, bà ngoại đang tét lá dừa nheo nheo mắt cười hỏi, ông về đây đi câu con gì vậy?

Tôi bảo câu cá ốc mít kho tiêu, mấy chục năm rồi ăn thịt cá ướp, tẩm hóa chất độc hại ngoài chợ trên thành phố giờ thèm ăn cá ốc mít kho tiêu. Cô bạn nhỏ ngày xưa cười ngã nghiêng nói ông này lạc hậu tình hình quá. Giống cá ốc mít ngày xưa tôi và ông câu về hấp cuốn bánh tráng rau sống ăn trong nhà chòi trên mương vườn giờ tuyệt chủng rồi. Biết tại sao không?

Võ Đắc Danh - Ký ức mùa hạn

 

Năm 2010, khi làm xong ngôi nhà vườn ở Nhà Bè, tôi bắt đầu nghĩ tới chuyện đi tìm mua những cái lu cũ về để một hàng bên mái hiên.

Đó là hình ảnh ghi đậm trong ký ức tuổi thơ tôi. Hồi ấy ở quê tôi, nhà nào cũng có một hàng lu nước, lu lớn hay nhỏ, nhiều hay ít tùy thuộc vào điều kiện của mỗi nhà. Nghèo thì năm mười cái lu sành, khá giả thì vài chục cái lu xi măng, gọi là máy đầm, giàu thì xây hồ chứa, gọi là "si-tẹc nước".

Ngoài lượng nước mưa dự trữ trong lu, trong si-tẹc để uống, để nấu ăn, mỗi nhà còn đào ao đào đìa để chứa nước  sinh hoạt như tắm giặt, chăn nuôi, trồng rau...trong mùa khô hạn.

Nguyễn Thông - Một bài đồng dao tuổi thơ

 

Hồi tôi còn bé, ở quê nông thôn, cứ vào mùa đông lúc trước tết thế này thường suốt ngày lúi húi ngoài đồng.

Khi thì tát nước cho mấy ruộng lúa xuân vừa cấy, khi dỡ khoai tây, nhổ rau cải tàu, nhổ hành cho bu sáng mai đem lên chợ huyện bán. Có đận còn chất rau lên chiếc xe cải tiến, rồi hai bố con người kéo kẻ đẩy lọc cọc đem ra tít chợ An Dương ngoài Phòng, bán cho dân phố mua về muối dưa.

Giá bán chợ phố chỉ cao hơn chợ huyện hơn đồng bạc cả xe rau nhưng cứ chịu khó lôi "hàng" ra đó, bởi nông dân chả biết làm gì để được thêm hơn đồng bạc.

Đỗ Duy Ngọc - Chuyện trái cam

 

Hôm trước ngồi quán nước với mấy người bạn, gọi một ly cam vắt. Anh bạn xem menu thấy ghi giá 45.000 đồng, anh giật mình bảo ở miền Tây của anh giờ 1 kg cam bán một, hai ngàn đồng mà không có người mua. Cam rụng đầy vườn không ai thèm lượm. Tui không tin cãi với anh ta làm gì có giá đó.

Sáng nay đi đường thấy có nhiều xe bán trái cây để giá 10.000/1 kg. Giá bán ở Sài Gòn sau khi tốn tiền chuyên chở, thuế má, khấu hao hư hỏng cộng với tiền lời mà bán giá đấy chứng tỏ ở nhà vườn bán 1.000/1 kg là chính xác.

Trong khi đó bình quân giá thành sản xuất gần 8.000 đồng/kg, tương đương trên 350 triệu đồng/ha, chưa tính chi phí thuê đất từ 50-80 triệu đồng/ha/năm. Công trồng trọt, phân bón, chăm sóc cả năm thế là lỗ, là trắng tay, là nghèo lại hoàn nghèo. Hèn chi người nông dân không ngóc đầu lên nổi.

Mai Bá Kiếm - Bê-tông hóa thành phố !

 

Mỗi lần đi máy bay, cất cánh từ Tân Sơn Nhất, nhìn xuống hai quận Tân Phú, Bình Tân thấy toàn một màu trắng toát của bê tông, thiếu mảng xanh của thực vật. Tôi thấy nhức mắt và ngột ngạt cho Sài Gòn hòn ngọc ngày xưa.

Nay, nghe bà phó giám đốc Sở Nội vụ nói 5 huyện ngoại thành không đủ tiêu chuẩn, tiêu chí lên quận, vì tỉ lệ đất nông nghiệp còn cao, chưa đạt 100% đất đô thị.

Nhưng cũng còn "an ủi" là đang có đề án nâng các huyện lên thành phố, vì tiêu chí lên thành phố dễ hơn lên quận, chỉ cần 70  % đất đô thị, 30% đất nông thôn là OK !