Nguyễn Thông - Chuyện hộ khẩu (2)

Buồn cười nhất là cái gì cũng đòi hộ khẩu. Muốn mua nhà cũng không được bởi không có hộ khẩu thì không làm được giấy tờ sang tên, đứng tên. Muốn nhập khẩu vào thành phố thì nhân viên hộ khẩu hộ tịch phường lại hỏi đã có nhà chưa mà nhập.

Rất oái oăm, mua nhà phải có hộ khẩu, nhập khẩu phải có nhà. Cái sự vô lý ấy kéo dài suốt bao nhiêu năm trời, dân tình oán thán nhưng cắn răng chịu bởi đó là quy định.

Mà không chỉ chuyện nhà cửa, nơi cư trú, xây nhà làm nhà. Ngay cả những việc hệ trọng như xin học cho con, làm chứng minh thư, đi học nghề hoặc học đại học, yêu nhau lấy nhau… không có hộ khẩu sẽ bị vật lên bờ xuống ruộng. Suốt mấy chục năm, nặng nhất trong thời bao cấp, hộ khẩu như cái ách choàng lên cổ dân.

Dân khổ, nhưng có một bộ phận được lợi từ chính sách này, nhất là cơ quan cấp hộ khẩu hộ tịch. Tôi quen một anh bạn, từ Hà Nội vào TPHCM thời những năm 1980, không có cách nào chuyển khẩu, lại càng không thể mua nhà. Thế rồi có người mách “nhờ” ai đó cho nhập khẩu vào một hộ nào đấy, khai giả là người họ hàng, sau đó tách hộ. Thế mà được, có hẳn hộ khẩu chính thức, lại nhờ đó mà mua được nhà chứ không cần cậy người khác đứng tên. Tôi hỏi tổng cộng để được làm người thành phố này tốn hết mấy cây vàng, y chỉ cười, xòe bàn tay.

Cuốn sổ hộ khẩu hành dân ra sao, hầu như ai cũng tỏ. Nói đâu xa, nó vận ngay vào tôi, gia đình tôi. Hồi cuối thập niên 70, những giáo viên cư trú ở khu tập thể 43 - 45 Nguyễn Chí Thanh quận 5 có phòng riêng phải khai báo thông tin để làm sổ hộ khẩu. Tôi khai quê quán huyện An Thụy, Hải Phòng. Chả là thời chiến tranh, huyện Kiến Thụy quê tôi sáp nhập với huyện An Lão thành huyện An Thụy.

Tới năm 1980, huyện An Thụy tách ra, Kiến Thụy cũ bị nhập với thị xã Đồ Sơn thành huyện Đồ Sơn. Bản khai tiếp theo, tôi ghi quê quán là huyện Đồ Sơn. Công an hộ khẩu hộ tịch không chịu, nói rằng khai bất nhất, có ý gian dối, giải thích mãi họ mới cho qua. Tưởng hộ khẩu yên rồi, ai dè năm 1988 lại tách huyện Đồ Sơn thành y như cũ, tái lập huyện Kiến Thụy. Tôi lại lọ mọ lên công an quận để điều chỉnh cho phù hợp thực tế. Chỉ mỗn cuốn sổ hộ khẩu thôi mà lên bờ xuống ruộng.

Một người bạn tôi bảo, chỉ có bộ máy quản lý con người tồi kém thì mới dựa dẫm vào cái kiểu sổ hộ khẩu như vậy. Anh ấy trước kia dạy cùng trường với tôi, sau đi diện đoàn tụ gia đình bên Mỹ. Anh kể anh sống bên đó hơn 20 chục năm trời, do nhu cầu học hành, làm ăn nên đã chuyển cư trú ở mấy bang khác nhau, cứ muốn là đi thôi, tha hồ, chỉ với mỗi cái thẻ công dân chi đó, chả ai hỏi, chả ai bắt bẻ, mua nhà mua xe thoải mái, nhưng nếu làm điều gì vi phạm pháp luật là nhà chức trách xác định được ngay. Họ không bày ra sổ hộ khẩu nhưng quản lý chặt chẽ hơn nhiều, vậy mà không ai có cảm giác bị quản lý, giám sát, bị làm khó dễ.

Ở ta thì khác. Bỏ sổ hộ khẩu nhưng vẫn quản chặt bằng Luật Cư trú. Hồi cuối năm ngoái (2025) tôi về quê, ở ngay nhà mình (cha mẹ để lại, anh em tôi được quyền thừa kế). Mới vài ngày, công an đã gọi điện, rồi tới tận nhà nhắc nhở, sao không khai báo tạm trú, v.v...Tôi nói với các chú, trước hết đây là nhà tôi, thứ nữa theo luật hiện hành nếu ở từ 30 ngày trở lên thì tôi mới phải báo cho các chú, dưới 30 ngày thì tôi ở đâu là quyền của tôi.

Dân chúng ao ước rồi có ngày cuốn sổ hộ khẩu tai ách bị xóa sổ. Và điều đó thành sự thực, tới cuối thập niên thứ hai của thế kỷ 21, nhà nước đã chính thức ra quyết định chấm dứt chính sách quản lý bằng hộ khẩu, xóa bỏ vĩnh viễn cuốn sổ ghê gớm ấy.

Nhưng có lẽ cần lưu lại ít cuốn bày trong nhà bảo tàng như một thứ chứng tích về loại công cụ quản lý lạc hậu tồn tại suốt bao năm. Cho con cháu đến ngắm và kinh.

NGUYỄN THÔNG 07.06.2026

Nguyễn Thông - Chuyện hộ khẩu (1)