Tino Cao - Tô Lâm thăm Nhật Bản trong khi Hà Nội phớt lờ cam kết về công đoàn độc lập

Ngày mai, 8 tháng 11, Tô Lâm bắt đầu chuyến thăm chính thức Nhật Bản kéo dài bốn ngày, giữa lúc Hà Nội tiếp tục phớt lờ những cam kết quốc tế về quyền thành lập công đoàn độc lập của người lao động Việt Nam.

Trong khi chính quyền Việt Nam tìm kiếm thêm đầu tư, công nghệ và hợp tác quốc phòng từ Tokyo, người lao động vẫn không được tự thành lập công đoàn và cùng nhau đàm phán với giới chủ về tiền lương, điều kiện làm việc, mặc dù Hà Nội đã cam kết bảo đảm những quyền này khi tham gia Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).

Chuyến công du đặt thủ tướng Sanae Takaichi trước một vấn đề cụ thể. Nhật Bản sẽ yêu cầu Tô Lâm thực hiện các cam kết về quyền lao động, hay tiếp tục bỏ qua những vi phạm của Hà Nội để duy trì quan hệ kinh tế và an ninh?

Việt Nam gia nhập CPTPP vào tháng 1 năm 2019, chấp nhận những nghĩa vụ về quyền tự do hiệp hội và quyền của người lao động được cùng nhau đàm phán với giới chủ về tiền lương, điều kiện làm việc theo các tiêu chuẩn lao động quốc tế. Điều 19.3 của hiệp định yêu cầu các quốc gia thành viên ghi nhận những quyền này trong pháp luật và bảo đảm thực hiện trên thực tế. Hà Nội còn cam kết phê chuẩn Công ước số 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về quyền tự do hiệp hội và bảo vệ quyền tổ chức trước khi kết thúc tháng 1 năm 2024.

Tuy nhiên, đến tháng 11 năm 2026, Việt Nam vẫn không thực hiện cam kết này. Bộ luật Lao động năm 2019 tuy cho phép thành lập tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp ngoài hệ thống Tổng liên đoàn lao động Việt Nam, nhưng các quy định cần thiết để những tổ chức ấy đăng ký và hoạt động hợp pháp vẫn không được ban hành đầy đủ. Trên thực tế, người lao động vẫn phải dựa vào hệ thống công đoàn chịu sự chi phối của đảng Cộng sản Việt Nam.

Việc Hà Nội ngăn cản công đoàn độc lập hoạt động phản ánh cách chính quyền Việt Nam kiểm soát những tổ chức xã hội nằm ngoài hệ thống do đảng Cộng sản lãnh đạo. Từ năm 2016 đến năm 2024, Tô Lâm giữ chức bộ trưởng Công an, trực tiếp điều hành bộ máy an ninh trong giai đoạn nhiều nhà báo độc lập, nhà hoạt động dân chủ và những người phê phán chính quyền bị bắt giữ, truy tố. Các điều 117 và 331 của Bộ luật Hình sự tiếp tục được sử dụng để xử lý những phát biểu và hoạt động bị coi là chống đối.

Trong môi trường chính trị ấy, việc công nhân tự thành lập công đoàn cũng có thể bị xem là một hoạt động thách thức sự kiểm soát của nhà nước. Một tổ chức đại diện người lao động chỉ có thể bảo vệ quyền lợi của công nhân khi có khả năng hoạt động độc lập, tự bầu người lãnh đạo và đàm phán với giới chủ mà không chịu sự can thiệp của chính quyền. Với cương vị tổng bí thư đảng Cộng sản kiêm chủ tịch nước hiện nay, Tô Lâm có trách nhiệm giải thích vì sao những cam kết về quyền lao động vẫn không được thực hiện, mặc dù Việt Nam đã chấp nhận các nghĩa vụ ấy từ nhiều năm trước.

Đối với Nhật Bản, vấn đề công đoàn độc lập tại Việt Nam còn liên quan trực tiếp đến trách nhiệm thực hiện CPTPP, hiệp định mà Tokyo đã có vai trò dẫn dắt sau khi Hoa Kỳ rút khỏi tiến trình năm 2017. Nhật Bản không thể chỉ quan tâm đến những lợi ích thương mại mà bỏ qua các tiêu chuẩn lao động được quy định trong cùng hiệp định. Khi người lao động không có khả năng tự tổ chức và đàm phán với giới chủ, họ sẽ gặp nhiều bất lợi trong việc bảo vệ tiền lương, điều kiện làm việc và quyền lợi trước những hành vi vi phạm của doanh nghiệp.

Tình trạng ấy còn ảnh hưởng đến tính công bằng trong cạnh tranh thương mại, bởi việc bảo đảm quyền lao động là một phần nghĩa vụ mà các quốc gia thành viên CPTPP cùng chấp nhận. Nếu những cam kết ấy liên tục bị trì hoãn mà không có phản ứng từ các đối tác, Hà Nội sẽ không phải chịu sức ép tương xứng với những lợi ích kinh tế mà Việt Nam đang được hưởng.

Tuy nhiên, Nhật Bản có nhiều lý do để tránh gây căng thẳng với Hà Nội. Việt Nam đang giữ vị trí ngày càng lớn trong hoạt động đầu tư và sản xuất của các doanh nghiệp Nhật Bản, đặc biệt khi Tokyo tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Hai nước đang thúc đẩy hợp tác về năng lượng, đất hiếm, công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và cơ sở hạ tầng. Đây là những lĩnh vực phục vụ trực tiếp các mục tiêu phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh của Nhật Bản.

Chính phủ Takaichi có thể coi việc duy trì quan hệ ổn định với Hà Nội là điều kiện thuận lợi để thúc đẩy các chương trình hợp tác này. Tuy nhiên, lợi ích của doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam cũng gắn liền với việc tuân thủ các tiêu chuẩn lao động quốc tế. Tokyo khó có thể khẳng định đang thúc đẩy một trật tự thương mại công bằng, nếu tiếp tục chấp nhận tình trạng người lao động tại một quốc gia đối tác không được thực hiện đầy đủ những quyền đã được ghi nhận trong hiệp định thương mại.

Yếu tố an ninh càng khiến quan hệ Việt Nam và Nhật Bản có ý nghĩa chiến lược đối với cả hai nước. Tokyo và Hà Nội cùng quan ngại trước những hoạt động của Trung Quốc tại Biển Hoa Đông và Biển Đông. Cuối tháng 3 năm 2026, tàu hộ vệ Oonami của Lực lượng phòng vệ trên biển Nhật Bản cập cảng Vũng Tàu. Đầu tháng 4, tàu hộ vệ Asahi tiếp tục ghé cảng Tiên Sa tại Đà Nẵng và sau đó tiến hành huấn luyện cứu hộ chung với Hải quân Việt Nam.

Những hoạt động này cho thấy hợp tác quốc phòng đã trở thành một nội dung thường xuyên trong quan hệ song phương. Nhật Bản cần Việt Nam trong chiến lược duy trì sự ổn định tại khu vực, còn Hà Nội muốn tăng cường quan hệ an ninh với Tokyo để cải thiện khả năng ứng phó trước những sức ép từ Bắc Kinh. Sự tương đồng về lợi ích chiến lược ấy có thể khiến vấn đề nhân quyền và quyền lao động bị đẩy xuống hàng thứ yếu trong chương trình hội đàm giữa Tô Lâm và thủ tướng Takaichi.

Thái độ của Tokyo trước việc Hà Nội không thực hiện các cam kết về quyền lao động đặt ra câu hỏi về tính nhất quán trong chính sách đối ngoại của Nhật Bản. Trong Sách Xanh Ngoại giao năm 2026, chính phủ Nhật Bản xác định CPTPP có ý nghĩa chiến lược trong việc xây dựng một trật tự kinh tế tự do và công bằng, dựa trên những giá trị về tự do, dân chủ, nhân quyền và pháp quyền. Đối với vấn đề lao động, chương 19 của CPTPP quy định cụ thể nghĩa vụ bảo đảm quyền tự do hiệp hội và quyền của người lao động được cùng nhau đàm phán với giới chủ về tiền lương, điều kiện làm việc.

Các quốc gia thành viên có trách nhiệm bảo đảm quyền tự do hiệp hội và quyền của người lao động được cùng nhau đàm phán với giới chủ. Hiệp định cũng có cơ chế tham vấn và giải quyết tranh chấp đối với những bất đồng liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ lao động. Bởi vậy, Tokyo có cơ sở để yêu cầu Hà Nội giải thích những cam kết không được thực hiện, thay vì xem đây là vấn đề nội bộ của Việt Nam. Việc Nhật Bản chủ động nêu vấn đề còn thể hiện trách nhiệm của một quốc gia từng đóng vai trò dẫn dắt quá trình duy trì CPTPP.

Trong cuộc hội đàm sắp tới, thủ tướng Takaichi có thể yêu cầu Tô Lâm đưa ra thời hạn cụ thể để phê chuẩn Công ước số 87 của ILO, hoàn tất các quy định pháp luật cho phép công đoàn độc lập thành lập và hoạt động hợp pháp, đồng thời bảo đảm người vận động quyền lao động không bị sách nhiễu hay truy tố vì những hoạt động ôn hòa. Những yêu cầu này hoàn toàn phù hợp với các nghĩa vụ quốc tế mà Việt Nam đã chấp nhận.

Nhật Bản cũng có thể sử dụng các cơ chế tham vấn của CPTPP để yêu cầu Hà Nội giải trình và xác định những biện pháp khắc phục. Những cuộc trao đổi ngoại giao sẽ khó đem lại kết quả nếu không có thời hạn thực hiện, cơ chế theo dõi và trách nhiệm giải trình cụ thể. Sau nhiều năm trì hoãn, Hà Nội cần chứng minh thiện chí cải cách bằng hành động có thể kiểm chứng, thay vì tiếp tục đưa ra những lời hứa trong các cuộc tiếp xúc quốc tế.

Chuyến thăm Nhật Bản có thể đem lại cho Tô Lâm những thỏa thuận mới về đầu tư, công nghệ và quốc phòng, góp phần củng cố quan hệ song phương. Tuy nhiên, các kết quả ngoại giao ấy cũng đặt ra trách nhiệm đối với cả Hà Nội lẫn Tokyo. Việt Nam đã được hưởng những lợi ích kinh tế từ CPTPP trong khi quyền thành lập công đoàn độc lập của người lao động vẫn không được bảo đảm. Nhật Bản, với tư cách một đối tác thương mại lớn và quốc gia có vai trò dẫn dắt hiệp định, có trách nhiệm yêu cầu việc thực hiện những nghĩa vụ đã cam kết.

Nếu vấn đề này tiếp tục bị bỏ qua, chuyến thăm sẽ cho thấy lợi ích chiến lược đang được ưu tiên đến mức nào trong quan hệ giữa hai nước. Tô Lâm có thể trở về Hà Nội với những thành công được công bố trong các bản thông cáo ngoại giao, nhưng điều đó không thay đổi được thực tế rằng công nhân Việt Nam vẫn chưa có quyền tự thành lập công đoàn để cùng nhau đàm phán với giới chủ về tiền lương và điều kiện làm việc.

Sau gần tám năm Việt Nam gia nhập CPTPP, sự chậm trễ ấy không còn có thể được biện minh bằng những khó khăn trong quá trình cải cách pháp luật. Đó là trách nhiệm chính trị mà Hà Nội phải trả lời trước người lao động Việt Nam và các đối tác quốc tế.

TINO CAO 07.11.2026