Dương Quốc Chính – Tổng thống Mỹ bị Quốc hội kềm chế

 

Bầu cử giữa kỳ của Mỹ là cuộc bầu cử Quốc hội diễn ra đúng giữa nhiệm kỳ 4 năm của tổng thống. Đây là một cơ chế quan trọng giúp cử tri có thể thay đổi cán cân quyền lực tại Quốc hội mà không cần chờ đến kỳ bầu cử tổng thống tiếp theo.

Chẳng hạn, Donald Trump đắc cử tổng thống năm 2024, nhưng đến cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 03/11/2026, cử tri Mỹ lại có cơ hội thay đổi đảng kiểm soát Hạ viện và Thượng viện. Kết quả vừa rồi là đảng Dân chủ đã chiếm đa số ở cả hai viện.

Bầu cử giữa kỳ tạo ra một cơ chế để cử tri điều chỉnh thành phần Quốc hội sau hai năm tổng thống cầm quyền. Kết quả có thể ảnh hưởng trực tiếp đến:

- Khả năng thông qua các đạo luật về thuế, kinh tế, nhập cư và ngân sách.

- Việc Thượng viện phê chuẩn các chức vụ cao cấp và thẩm phán liên bang.

- Quyền Hạ viện tiến hành điều tra, giám sát và luận tội tổng thống.

- Khả năng Quốc hội bác bỏ phủ quyết của tổng thống, nếu tập hợp đủ đa số hai phần ba ở mỗi viện.

Điểm khác biệt cốt lõi so với chế độ đại nghị: Tại Mỹ, việc phe đối lập chiếm đa số ở cả hai viện không tự động dẫn tới thay đổi chính phủ hay tổ chức lại bầu cử tổng thống. Đó là lý do một tổng thống Mỹ có thể tiếp tục điều hành đất nước thêm hai năm, dù toàn bộ Quốc hội đã chuyển sang quyền kiểm soát của phe đối lập.

Việc tổng thống Mỹ bị kìm hãm bởi lưỡng viện do đảng đối lập với mình chiếm đa số không hề hiếm gặp trong lịch sử nước Mỹ. Gần đây nhất là Bush cha (4 năm), Clinton (6 năm), Obama (2 năm).

Nhưng điều tương tự mà gây ám ảnh lớn nhất với người Việt (Nam Cộng Hòa) là giai đoạn của tổng thống Nixon và Ford. Việc tổng thống bị Quốc hội (đảng Dân chủ) kềm chế dẫn tới sự sụp đổ của Việt Nam Cộng Hòa bằng cách cắt giảm viện trợ đột ngột.

Tuy nhiên, giai đoạn tổng thống Eisenhower nắm quyền, 1955-1961, cũng tổng thống thuộc Cộng hòa và lưỡng viện Dân chủ, y chang hai trường hợp trên, thì lại chính là 6 năm hoàng kim của Việt Nam Cộng Hòa. Có nghĩa là 6 năm đầu và 6 năm cuối của Việt Nam Cộng Hòa đều rơi vào hoàn cảnh như nhau ở chính trường Mỹ.

Việc hành pháp và lập pháp Hoa Kỳ thuộc về hai đảng đối lập, sẽ dẫn tới quyền lực hành pháp bị hạn chế do quyền lực lập pháp quá mạnh do đối lập nắm (chiếm cả hai viện Quốc hội). Khi đó hai đảng buộc phải hòa thuận thì mới điều hành được đất nước.

Trong tình huống bất hòa, có thể chính phủ còn bị treo niêu, tạm ngưng hoạt động, như năm 1995-1996 thời Clinton. Nhưng với nước Mỹ, chính phủ tạm ngừng cũng chả vấn đề gì nghiêm trọng! Do bộ máy vẫn có thể tự vận hành.

Mấy tiếng trước, đảng Dân chủ đã chiếm lại cả Thượng và Hạ viện. Điều đó có thể do hai năm qua ông Trump đã gây bất mãn quá nhiều với người Mỹ. Đến nỗi mà nhiều bang thành trì của đảng Cộng hòa cũng bị rơi vào tay Dân chủ.

Trump có nhiều chính sách khá cực đoan, có xu hướng dân túy mạnh, đã dẫn tới sự bất mãn này. Với tính cách như vậy, hai năm cuối nhiệm kỳ của ông e là lành ít dữ nhiều cho chính ông, biết đâu lại bị như Nixon? Vì trước đó ông đã bị đảng Dân chủ đòi bỏ tù, luận tội. Bây giờ cờ trong tay họ rồi. Nếu hai bên bắt tay nhau được kịp thời thì mới có thể tránh được điều đó, nhưng với cá tính của Trump thì e là khó.

Trước đây, khi nhiều người Việt chửi ông Trump độc tài, mình đã nhắc: Đừng lo cho nước Mỹ, bởi hiến pháp của họ đã có cơ chế chống độc tài hiệu quả. Khi tổng thống đi quá xa, lưỡng viện đối lập sẽ kéo lại. Nếu cả ba thuộc về một đảng thì tổng thống mới có thể gần tới độc tài nhất, là giai đoạn ngay trước cuộc bầu cử giữa kỳ vừa qua.

Giai đoạn tổng thống Kennedy và Johnson nắm quyền, là thời điểm chiến tranh Việt Nam leo thang mạnh nhất, chính là giai đoạn "độc tài" này. Johnson là người quyết định ném bom, sau đó đổ quân Mỹ vào Việt Nam, chính thức gây chiến, sau sự kiện Vịnh Bắc Bộ.

Chính cơ chế tam quyền phân lập, cộng thêm Quốc hội lưỡng viện (lập pháp chia đôi) là cơ chế phân quyền hiệu quả.

Sau đây, có lẽ Trung Quốc sẽ là nước thở phào mạnh nhất, vì khả năng lớn là cuộc chiến thuế quan giữa Mỹ với phần còn lại của thế giới, mà Trung Quốc là trung tâm, sẽ hạ nhiệt. Chiến tranh Iran có thể sẽ chấm dứt và Ukraine có thể sẽ khó mà thua Nga được. Áp lực của Nga sẽ khó mà quá mạnh được nữa.

Việt Nam có thể cũng yên tâm ít nhiều về khoản thuế quan với Mỹ, gần giống Trung Quốc. Biết đâu anh em an ninh sẽ lo lắng hơn, vì có thể việc tài trợ cho VOA Tiếng Việt, hay RFA lại quay trở lại? USAID có thể sẽ phục hưng?

Tuy nhiên, vì ông Trump còn tại vị, nên thay đổi cũng không thể quá nhiều. Nhưng tính cực đoan, bốc đồng của Trump sẽ phải giảm đi rất nhiều do Quốc hội kềm chế trong hai năm tới.

Ở Mỹ cần phân biệt ba cấp độ quyền lực: Tổng thống cùng đảng với cả hai viện; tổng thống cùng đảng với một viện và cả hai viện đều thuộc phe đối lập. Ba tình huống này tạo ra những điều kiện chính trị rất khác nhau, nhưng đều nằm trong khuôn khổ phân quyền của Hiến pháp Mỹ.

DƯƠNG QUỐC CHÍNH 05.11.2026