Nguyễn Ngọc Chu - Xin hãy thận trọng về quyền khám xét và tạm giữ người

 

1. Quyền khám người, phương tiện, nơi ở, đồ vật; cũng như tạm giữ người, tang vật, phương tiện gây nguy hại đến an ninh quốc gia đều được quy định chặt chẽ bởi pháp luật và thường chỉ thuộc về lực lượng thực thi pháp luật hoặc cơ quan an ninh quốc gia.

Lấy thí dụ vắn tắt ở Hoa Kỳ, Đức và Nhật.

HOA KỲ

Cơ quan có thẩm quyền:

• Cảnh sát

• FBI (Cục điều tra Liên bang) – liên quan đến an ninh quốc gia

• ICE (Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ), DHS (Bộ An ninh Nội địa Hoa Kỳ).

Quyền khám và tạm giữ:

• Khám người, phương tiện, đồ vật: Phải có lý do hợp lý (probable cause) và lệnh khám xét (search warrant) do tòa án cấp, trừ một số trường hợp khẩn cấp (ví dụ: nghi có vũ khí, chất nổ, hoặc đe dọa tính mạng).

• Tạm giữ người, tang vật: Chỉ khi có dấu hiệu phạm pháp rõ ràng hoặc được lệnh của tòa án.

CHLB ĐỨC

Cơ quan có thẩm quyền:

• Cảnh sát

• Cơ quan Bảo vệ Hiến pháp (Bundesamt für Verfassungsschutz – BfV) liên quan đến an ninh quốc gia

• Cơ quan hình sự liên bang (BKA)

Quyền khám và tạm giữ:

• Cần có lệnh khám xét hoặc lệnh bắt giữ từ tòa án

• Trong tình huống khẩn cấp, cảnh sát có thể tiến hành hành động mà không cần lệnh nhưng phải báo cáo và được tòa án xác nhận ngay sau đó

Hiến pháp Đức (Grundgesetz) bảo vệ quyền riêng tư và tự do cá nhân, nên các hành động xâm phạm phải được kiểm soát chặt chẽ.

NHẬT BẢN

Cơ quan có thẩm quyền:

• Cảnh sát quốc gia Nhật Bản (National Police Agency – NPA)

• Lực lượng an ninh đặc biệt trong một số trường hợp liên quan đến khủng bố, gián điệp

Quyền khám và tạm giữ:

• Khám người, đồ vật, nơi ở cần có lệnh khám xét do tòa án cấp, trừ khi là trường hợp khẩn cấp.

• Tạm giữ người chỉ khi:

+ Có hành vi phạm tội rõ ràng.

+ Được sự cho phép của công tố viên và tòa án.

Luật Nhật Bản rất nghiêm ngặt về quyền riêng tư, và lạm dụng quyền lực sẽ dẫn đến bị kiện.

2. Tình trạng khẩn cấp là khi:

• Chiến tranh, bạo loạn vũ trang, khủng bố.

• An ninh quốc gia bị nguy hiểm.

• Thiên tai, dịch bệnh lớn, thảm họa môi trường nghiêm trọng.

Hiện Quốc Hội đang thảo luận Luật “Tình trạng khẩn cấp”, trong đó có đề xuất cho phép ‘Đội trưởng đội tuần tra đặc biệt của ‘Dân quân tự vệ' được “quyền khám người, phương tiện, nơi ở, đồ vật; tạm giữ người, tang vật, phương tiện gây nguy hại đến an ninh quốc gia”.

Việc giữ bắt người ở Việt Nam đã được quy định trong Hiến pháp và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. So với nhiều nước, Luật Việt Nam cho phép cơ quan hành pháp nhiều quyền hơn trong các tình huống không cần lệnh (ví dụ kiểm tra hành chính, nghi ngờ khủng bố…).  Luật các nước rất nghiêm ngặt về quyền riêng tư và tự do cá nhân. Công dân thường không có quyền khám xét hay tạm giữ người khác.

Cho phép ‘Đội trưởng đội tuần tra đặc biệt của ‘Dân quân tự vệ' được “quyền khám người, phương tiện, nơi ở, đồ vật; tạm giữ người, tang vật, phương tiện gây nguy hại đến an ninh quốc gia” sẽ dẫn đến sự lạm dụng, tùy tiện [1]. Xin lưu ý rằng, việc người dân bắt giữ trộm cướp, tội phạm trên đường phố vẫn thường xảy ra, mà không cần phải có Tình trạng khẩn cấp”.

Trong thời đại số hóa, công nghệ AI là phương tiện hiệu quả để phát hiện và truy bắt tội phạm. Các quy định về bắt giữ người trong thời đại AI đáng ra phải được thắt chặt lại, chứ không phải nới lỏng ra.

Xin các đại biểu Quốc hội thận trọng.

NGUYỄN NGỌC CHU 27.06.2025