Lưu Nhi Dũ - Chúng ta lại bắt đầu học thật, thi thật!

1.Tôi dùng từ “lại”, có nghĩa là “một lần nữa”. Vì từ 2006, thời ông Nguyễn Thiện Nhân làm bộ trưởng Gíao dục-Đào tạo (GD-ĐT) đã phát động phong trào “Hai không”: “Nói không với tiêu cực trong thi cử và nói không với bệnh thành tích trong giáo dục”. Kết quả ra sao, ai cũng biết. Cuối cùng “vũ như cẩn”.

Mới đây, khoảng giữa tháng 9/26, Bộ GD-ĐT ban hành Chương trình hành động về tăng cường kỷ cương; xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động giáo dục, triển khai từ năm học 2026-2027.

Yêu cầu 19.000 trường học cả nước phải 'dạy thật, thi thật, kết quả thật'. Đặt ra chỉ tiêu đến năm 2030, tất cả cơ quan quản lý lẫn trường học phải xây dựng và duy trì môi trường "dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật", phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm gian lận thi cử. Từ đó nâng cao độ tin cậy về kết quả đánh giá, bằng cấp của hệ thống giáo dục Việt Nam trong khu vực vào năm 2035.

Lần này, có vẻ như Chính phủ và Bộ GD-ĐT rất quyết liệt để học thật, thi thật, phấn đấu đến 2030 tất các các trường phải “học thật, thi thật”! 

Mới đây tại hội nghị giáo dục đại học năm 2026, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn trăn trở khi tỉ lệ sinh viên tốt nghiệp xuất sắc quá nhiều, cần xem lại chuẩn, quy mô đào tại các trường đại học. “Trăn trở này” hơi chậm, vì quy mô đào tạo đại học phình to, mất cân đối, nhiều trường đào tạo cử nhân “không nghề”, tốt nghiệp xuất sắc nhưng xin việc quá khó, chủ yếu các ngành xã hội nhân văn. 

Tất nhiên ai cũng thấy, các trường đại học tư đâu có mê đào tạo các nhóm ngành kỹ thuật, vì đầu tư phòng thí nghiệm, cơ sở vật chất thực hành này nọ hết sức tốn kém. Bộ trưởng cũng yêu cầu tạm dừng việc tăng quy mô, thậm chí có thể phải giảm, để tập trung nâng cao chất lượng.

Đó là tình trạng “học thật, thi thật” ở khối đại học.

2. Ở cấp cao, ngày 20-10, Phó thủ tướng Lê Tiến Châu ký ban hành Chỉ thị số 37/CT-TTg về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong GD-ĐT, yêu cầu kiên quyết chấn chỉnh bệnh thành tích, bảo đảm "học thật, thi thật, đánh giá thật".

Chỉ thị nêu rõ kết quả thi vẫn chưa phản ánh đúng thực chất chất lượng dạy và học. Gian lận, vi phạm quy chế thi và thiếu liêm chính trong học tập, nghiên cứu khoa học vẫn xảy ra, ảnh hưởng đến công bằng giáo dục và niềm tin xã hội. Yêu cầu các trường không lấy riêng tỉ lệ tốt nghiệp để khen thưởng. Yêu cầu đổi mới việc giao chỉ tiêu và đánh giá thi đua, khen thưởng theo hướng không tạo áp lực thành tích. Không lấy riêng tỉ lệ học sinh khá, giỏi, tỉ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi làm căn cứ xếp loại, khen thưởng tập thể, cá nhân.

Chỉ thị nghiêm cấm chỉ đạo, gây sức ép hoặc can thiệp trái quy định nhằm nâng điểm, nâng tỉ lệ tốt nghiệp, làm sai lệch kết quả học tập, kết quả thi hoặc che giấu vi phạm để đạt thành tích.

“Soi kỹ” chỉ thị này cho thấy những vấn đề được nêu bấy lâu nay là có thật, phản ánh thực trạng “học giả, thi giả, kết quả giả”.

Ngày 20/10, Bộ GD-ĐT ban hành Thông tư sửa đổi, bổ sung về quy định đánh giá học sinh phổ thông (lớp 1-12). Theo đó, bắt buộc học sinh lớp 5, 9, 12 thi cuối kỳ bằng đề chung của Sở GD-ĐT, thay vì theo từng trường như hiện nay.

Thực trạng này đến nay Bộ GD-ĐT mới nhận diện? Chính vì điểm ảo, nên nhiều trường đại học rất ngại xét tuyển qua học bạ. Chỉ thị này có thể làm chấm dứt chuyện “chạy marathon điểm” với học sinh cuối cấp. Chuyện này rất dễ thấy. Ở TPHCM chẳng hạn, một số “trường điểm” cấp 2, từng lấy điểm vào lớp 6 hai môn Văn và Toán đều phải đạt 10 điểm!

3. Hy vọng lần này Bộ GD-ĐT đã “đánh trống thì đừng bỏ dùi”. Cứ dũng cảm buộc các trường phải học thật, thi thật, để xem kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027 có đạt tỉ lệ đỗ tiệm cận 100 % hay không.

Nhưng nói thẳng, muốn học thật, thi thật một cách nghiêm túc, vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT 2026 ở điểm thi Trường Chuyên Tuyên Quang phải được xử lý một cách công khai và dũng cảm. Vụ án chấn động này, đã gần 4 tháng qua vẫn chưa thấy kết luận điều tra, vẫn chưa thấy “trùm cuối”.

Nếu không, xin đừng kêu gọi “học thật, thi thật, kết quả thật”, vô ích!

Minh họa của Đỗ Anh Dũng

LƯU NHI DŨ 21.10.2026