Nguyễn Văn Tuấn - Nghĩ về lời ca ngày nay và trước kia

Một ca khúc có thể qua đi, nhưng câu chữ hay thì còn ở lại. Tại sao nhiều lời ca hơn nửa thế kỷ trước vẫn sống trong ký ức người nghe?

Chuyện là mấy hôm trước, YouTube gợi ý cho tôi một bài hát mới. Tôi nghe vài câu đầu mà giựt mình. Không phải vì giai điệu lạ, cũng không phải vì ý tưởng táo bạo, mà vì lời ca nghe quá dễ dãi, quá ngô nghê, có chỗ gần như … kỳ cục.

Dĩ nhiên, thời nào cũng có bài hay bài dở. Nhạc hôm nay không phải không có những ca khúc tử tế, cũng như nhạc xưa không phải bài nào cũng là tuyệt phẩm. Nhưng càng nghe, tôi càng thấy có một khác biệt rất rõ: với nhiều bài hát bây giờ, chữ dường như chỉ còn là thứ để lấp vào giai điệu, gây sốc, bắt tai cho nhanh. Còn với nhiều ca khúc miền Nam trước 1975, chữ là phần cốt lõi của sáng tạo.

Tôi nói ra điều đó với tất cả ý thức rằng mình là người đã lớn lên trước 1975. Có nghĩa là đã sống trong không khí của một thời mà lời ca đi vào đời sống hằng ngày như một phần của giáo dục thẩm mỹ.

Tôi lớn lên với Phạm Duy, Trịnh Công Sơn, Từ Công Phụng, Trầm Tử Thiêng, Vũ Thành An, Lam Phương, Trúc Phương, Hoài Linh, Nhật Trường, và nhiều người khác nữa.

Nói vậy để thú nhận trước: tôi có thiên lệch / bias. Nhưng cũng chính vì lớn lên trong âm nhạc đó, tôi càng thấy rõ hơn rằng cái đẹp của lời ca không phải chuyện phù phiếm. Nó liên quan trực tiếp tới cách một thế hệ cảm, nghĩ và nói bằng tiếng Việt.

■ Một thời điểm đặc biệt

Nhạc miền Nam trước 1975 ra đời trong một bối cảnh rất đặc biệt. Sài Gòn và miền Nam từ 1954 đến 1975 là nơi gặp nhau của nhiều dòng chảy: truyền thống thi ca Việt Nam, ảnh hưởng văn hóa Pháp, không khí đô thị hóa, và thực tế chiến tranh.

Làn sóng di cư từ miền Bắc sau Hiệp định Genève mang theo một lớp trí thức và văn nghệ sĩ đã được nuôi dưỡng bằng Nguyễn Du, Tản Đà, thơ Đường, Thơ Mới. Trong khi đó, môi trường trí thức miền Nam lại tiếp xúc sâu với Baudelaire, Verlaine, Sartre, Camus, và cả cảm thức hiện sinh của văn học châu Âu.

Rồi chiến tranh đi vào giữa đời sống. Chiến tranh không chỉ là đề tài; nó là hoàn cảnh khiến người nhạc sĩ buộc phải đối diện với những câu hỏi sâu nhứt về tình yêu, sự mất mát, nỗi cô đơn, ý nghĩa của sống và chết. Trong một bối cảnh như vậy, lời ca phải đẹp, phải thật, phải sâu, phải chạm được tới kinh nghiệm sống của những người lính ngoài mặt trận, những người vợ chờ chồng, những người trẻ đang sống từng ngày trong bất an.

Có lẽ chính vì vậy mà nhiều lời hát của thời đó vẫn còn nguyên sức lay động hơn nửa thế kỷ sau: chúng không được viết chỉ cho một thị trường, mà cho thân phận con người.

■ Tình yêu không chỉ là đôi lứa

Điều làm nên chiều sâu của nhạc miền Nam trước 1975 là cách các nhạc sĩ viết về tình yêu. Tình yêu trong những ca khúc đó hiếm khi chỉ dừng lại ở chuyện đôi lứa, mà thường mở ra những suy niệm rộng hơn về thời gian, ký ức, mất mát và sự tồn tại.

Ở Trịnh Công Sơn, tình yêu luôn đi cùng vô thường. Những bài như Diễm xưa, Phôi pha, Chiếc lá thu phai, Một cõi đi về hay Cát bụi cho thấy ông có tài lấy những hình ảnh rất nhỏ như mưa, lá úa, cát bụi, sỏi đá để nói những điều rất lớn.

Cái hay của Trịnh Công Sơn là không bao giờ giảng giải triết lý; ông để triết lý tan vào cảnh vật, thành ra câu hát nghe nhẹ mà nghĩ tới thì sâu.

Từ Công Phụng lại đi theo một lối khác. Ông lãng mạn hơn, mềm hơn, và phảng phất âm hưởng cổ điển châu Âu, nhưng không vì vậy mà kém chiều sâu.

Trong Mắt lệ cho người, những câu như “mưa âm thầm buổi chiều thổn thức”, “sẽ nhạt nhòa từ ngàn năm nữa”, hay cụm “khóc hồn nhiên” cho thấy một cách dùng chữ rất tinh: Nỗi buồn được đặt cạnh vẻ ngây thơ, cái riêng của tình yêu được kéo dài ra trong một viễn tượng thời gian rộng lớn.

Ở Ngô Thụy Miên, Vũ Thành An, Lê Uyên Phương, tình yêu trở thành nơi nỗi buồn, sự chia xa, và cảm giác hiện sinh của đời người bộc lộ rõ hơn hết.

■ Quê hương và nỗi đau

Trong các chủ đề lớn của âm nhạc miền Nam trước 1975, quê hương và lưu lạc là nơi ca từ đạt tới độ hàm súc đặc biệt.

Sống trong chiến tranh, chia cắt và kiểm duyệt, người nhạc sĩ không dễ nói thẳng nỗi đau đất nước; vì vậy, họ thường gởi nó vào hình ảnh, địa danh và những vật thể rất đời thường. Chính lối nói vòng đó lại làm nên vẻ đẹp riêng của ca từ miền Nam: nói bằng cái gần để gợi cái xa, dùng cái cụ thể để chuyên chở những mất mát lớn của lịch sử.

Trong Tình ca, Phạm Duy định nghĩa quê hương “tiếng nước tôi”, “tiếng mẹ sinh”, “câu hò”, “Truyện Kiều”, “tấm áo nâu”. Quê hương ở đây là một không gian văn hóa được dệt nên từ tiếng nói, phong cảnh và con người Việt Nam.

Trầm Tử Thiêng, trong Chuyện một chiếc cầu đã gãy, lại dồn nỗi đau đất nước vào hình ảnh một nhịp cầu gãy. Chiếc cầu không còn là vật thể đơn thuần, mà trở thành biểu tượng của sự đứt đoạn đời sống, của một quê hương bị xé rách mà vẫn đau đáu ước muốn hàn gắn.

Lam Phương thì dùng thứ ngôn ngữ bình dị nhứt. Trong Kiếp nghèo, những chữ như “đường về đêm nay vắng tanh”, “mưa xuyên áo tơi”, “đường về quá xa”, “kiếp sống tha hương” gần như không cần đến bất cứ biểu tượng lớn nào, mà vẫn dựng lên được cả một thân phận nhỏ bé, lạnh, xa và mong manh. 

■ Thân phận và suy tư triết lý

Một điều rất đáng chú ý của âm nhạc miền Nam trước 1975 là những ca khúc chạm tới tầng sâu triết lý. Dù mang dáng dấp triết lý nhưng thường được viết bằng thứ ngôn ngữ giản dị. Triết lý ở đây không hiện ra như lý thuyết hay khái niệm, mà đi vào lời ca qua những hình ảnh rất gần với kinh nghiệm sống: cát bụi, lá úa, trắng tay, gian dối, một giọt lệ, một tên người lính.

Trịnh Công Sơn là người tiêu biểu hơn ai hết cho lối viết đó. Chỉ những câu như “hạt bụi nào hóa kiếp thân tôi” hay “để một mai tôi về làm cát bụi” đã mở ra cả một suy niệm về nguồn gốc và tận cùng của kiếp người.

Phạm Duy, nhứt là trong Tâm ca và Đạo ca, lại đặt thân phận con người vào giữa chiến tranh và nhu cầu giữ lấy nhơn tính. Những câu như “tôi sẽ hát to hơn súng nổ”, “lời tôi thay cho tiếng đạn bay”, “lời tôi ca khâu vá tình thương” cho thấy ông xem tiếng hát như một hành động đạo đức.

Từ Công Phụng để triết lý thấm ra từ nhạc tính của nỗi buồn. Trúc Phương kéo nó về đời sống thường nhựt, nhơn tình thế thái. Trần Thiện Thanh đặt nó vào chiến tranh và ký ức cộng đồng.

Trong Thói đời, Trúc Phương chỉ cần vài chữ như “trắng tay”, “giàu sang”, “bằng hữu”, “tâm giao”, “gian dối” là đã dựng lên cả một kinh nghiệm về lòng người. 

■ Người lính và những bài ca kỷ niệm

Nhạc lính là một chủ đề không thể không nhắc. Điều làm cho nhạc lính miền Nam trước 1975 bền lâu không phải chỉ vì nó viết về chiến tranh, mà vì nó viết về con người trong chiến tranh.

Trong những ca khúc hay nhứt của dòng nhạc này, người lính không hiện ra như biểu tượng tuyên truyền, mà như một con người sống giữa hai sức kéo: Một bên là bổn phận, một bên là đời sống riêng với tình yêu, nỗi nhớ và nỗi sợ.

Trần Thiện Thanh là người đẩy nhạc lính tới gần biên độ đó hơn ai hết. Anh không chết đâu anh biến cái chết của một người lính thành ký ức tập thể. Còn Người yêu của lính lại cho thấy phía sau bộ quân phục là một thế giới rất trẻ, rất người, rất mong manh.

Nguyễn Văn Đông thì đem vào nhạc lính một vẻ đẹp bảng lảng và cô tịch hơn. Chiều mưa biên giới tả cái khí hậu tinh thần của đời lính: chiều, mưa, gió, biên giới, giá lạnh, cô đơn. Những bài như Mây trắng biên thùy hay Rừng lá thấp cũng thuộc về cùng một mạch đó, nơi chiến tranh hiện ra qua biên cương, rừng núi và cảm giác cách trở hơn là qua tiếng súng.

Nhạc lính trước 1975 còn có một nhánh đẹp là những ca khúc kỷ niệm. Đọc tin trên báo của Thanh Sơn là một bài tưởng niệm, nhưng đồng thời cũng là một bài ca về tình bạn, về chiến tranh, và về cú sốc tinh thần khi một đời người bỗng thu lại trong vài dòng báo chí.

Trái lại, Trường cũ tình xưa của Duy Khánh lại là nỗi buồn của tuổi học trò, bạn cũ, thời gian cũ. Những chi tiết như “tường mái rêu mờ”, “bên hiên”, “cây dương đầu trường”, “hỏi lá hỏi hoa”, “tiếng ve” đều rất nhỏ, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng mở ra cả một khoảng trống không gì lấp được của thời gian đã mất.

■ Những đặc điểm ngôn ngữ nổi bật

Khi đọc ca từ nhạc miền Nam trước 1975, người ta dễ nhận ra một vài đặc điểm ngôn ngữ lặp đi lặp lại như những thủ pháp nghệ thuật có ý thức.

Trước hết là thiên nhiên như ngôn ngữ của tâm trạng. Mưa, gió, sông, lá, buổi chiều, hàng cây, bến cũ... trong ca từ thời đó hầu như không bao giờ chỉ để tả cảnh, mà thường là những đơn vị cảm xúc.

Câu mở đầu của Diễm xưa - “mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ” - là một thí dụ. Cái đáng nói nhứt nằm ở chữ “vẫn”: Thiên nhiên tiếp tục vận hành theo nhịp riêng của nó, trong khi con người đã đổi thay, tình yêu đã xa, kí ức đã thành vết thương.

Một đặc điểm khác là cấu trúc nghịch lý. Những cặp ý như còn và mất, nhớ và quên, gần và xa xuất hiện rất nhiều trong ca từ miền Nam trước 1975. “Còn một chút gì để nhớ để quên” là một câu tiêu biểu, vì nó đặt “nhớ” và “quên” trong cùng một chuyển động của tâm lý. Cũng vậy, “ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau” là một nghịch lý: những vật vô tri lại mang nhu cầu gắn bó rất người.

Thêm nữa, nhiều nhạc sĩ thời đó chọn chữ không chỉ vì nghĩa, mà còn vì âm thanh. Tiếng Việt giàu thanh điệu, nên ngay trước khi có giai điệu, bản thân chuỗi âm đã có nhạc tánh riêng. Chỉ cần đọc chậm “mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ” hay “nghe lá thu mưa reo mòn gót nhỏ”, người ta đã nghe được một nhịp điệu rất mịn chảy ngay trong câu chữ.

Và sau cùng là sự mơ hồ của chủ thể trữ tình. Những đại từ như “em”, “anh”, “ta”, “người”, “tôi” thường không bị cố định quá chặt, nên lời ca vừa riêng tư vừa mở, đủ để người nghe điền phần đời mình vào.

■ Tại sao ca từ ấy “rất thơ”?

Sau khi nhìn vào các chủ đề và những đặc điểm ngôn ngữ đó, có thể đặt ra một câu hỏi: Tại sao ca từ nhạc miền Nam trước 1975 có thể đứng riêng trên trang giấy như thơ?

Theo tôi, câu trả lời nằm ở chỗ nhiều nhạc sĩ của giai đoạn này thật sự nghĩ bằng ngôn ngữ trước khi nghĩ bằng nốt nhạc.

Phạm Duy là một trường hợp tiêu biểu. Ông đến với âm nhạc từ một nền văn chương sâu, nên khi viết hay phổ nhạc, ông luôn có ý thức rất rõ về nhịp, âm và vị trí của từng chữ.

Trịnh Công Sơn thì mạnh ở sức gợi của những hình ảnh rất nhỏ như mưa, cát bụi, sỏi đá, lá úa. Nhưng phẩm chất thơ của nhạc miền Nam trước 1975 không chỉ nằm ở hai tên tuổi đó.

Hoài Linh có thể xem là một bậc thầy của loại ca từ bình dân mà tinh luyện: Ông gạn lọc ngôn ngữ đời thường tới một độ rất mượt, rất chín, khiến câu hát nghe gần gũi mà vẫn sang.

Trầm Tử Thiêng lại rất tinh trong việc nắm bắt những rung động nhỏ, kín, khó gọi thành tên của tình cảm con người. Chỉ một nhan đề như Trộm nhìn nhau đã dựng được cả khoảng cách, sự e dè, nỗi xao động và vẻ đẹp của một tình cảm chưa thể nói thẳng.

Trúc Phương, với câu “đưa ta đi về nguyên thủy loài người, lời yêu chưa muốn ngỏ, vụng về ngôn ngữ tình làm bằng dấu đôi tay”, cho thấy ông có thể viết về tình yêu xác thịt mà vẫn kín đáo và giàu chất thơ.

■ Lời kết

Nhìn lại ca từ nhạc miền Nam trước 1975, điều còn đọng lại là nỗi hoài niệm về một thời âm nhạc đã qua. Hơn thế nữa, nó còn là một bài học rất căn bản về cách dùng tiếng Việt trong nghệ thuật.

Ở đó, lời ca không phải phần phụ đi theo giai điệu, mà là nơi tư tưởng, cảm xúc và nhạc tính cùng kết tinh. Từ tình yêu, quê hương, thân phận, người lính cho tới kỷ niệm, các nhạc sĩ của giai đoạn đó đã cho thấy một khả năng hiếm có. Đó là dùng những chữ rất gần để chạm tới những điều rất sâu, dùng hình ảnh cụ thể để mở ra suy tư rộng lớn về con người và thời đại.

Có lẽ vì vậy mà những ca khúc thời đó vẫn còn phổ biến ngày nay. Người ta không chỉ còn được nghe, mà còn có thể được đọc lại như thơ. Lại có người nhắc lại như một phần ký ức tinh thần của nhiều thế hệ.

NGUYỄN VĂN TUẤN 06.09.2026