Lê Diễn Đức - Venezuela hậu Maduro vẫn còn là ẩn số

Nicolas Maduro bị Mỹ bắt giữ trong một chiến dịch quân sự lớn và sẽ sớm đối mặt với cáo buộc chủ yếu của Bộ Tư Pháp Mỹ về khủng bố ma túy.

Bất chấp góc độ phân tích và quan điểm về chiến dịch của Mỹ, thì những người yêu chuộng dân chủ trên toàn thế giới cũng mừng vui trước sự kiện này, vì thấy một cơ hội mới sẽ đến với nhân dân Venezuela sau nhiều thập niên sống trong một xã hội ngột ngạt và nghèo đói bởi hệ thống độc tài từ Hugo Chávez đến Nicolas Maduro, khiến gần 8 triệu người đã phải bỏ đất nước ra đi tìm cuộc sống ở khắp nơi.

Nhưng Venezuela hậu Maduro sẽ ra sao vẫn còn là ẩn số.

Một là, tiến trình chuyển tiếp để tiến tới xây dựng một chế độ tự do dân chủ suôn sẻ.

Hai là, dất nước rơi vào nội chiến, vào một vòng xoáy Iraq-Libya kiểu mới, nếu các thế lực trung thành với Madoro phản ứng mạnh.

Theo tuyên bố của tổng thống Donald Trump, Mỹ tiếp tục hiện diện và điều hành Venezuela cho đến khi đất nước này yên ổn.

Nhưng những gì đang diễn ra ở Venezuela cho thấy một thực tế khó chịu: Mục tiêu cốt lõi của Donald Trump có lẽ không phải là xây dựng một nền dân chủ tôn trọng chủ quyền và lợi ích dân tộc Venezuela, mà là kiểm soát hình hài của chế độ tương lai.

Trump không tin vào các tiến trình chuyển đổi dài hơi, đa phương hay các lãnh đạo có chính kiến độc lập. Ông ưa mô hình quen thuộc của chính trị quyền lực: Loại bỏ đầu não → kiểm soát giai đoạn chuyển tiếp → tái cấu trúc lợi ích.

Trong logic đó, một chính quyền “dân chủ nhưng có chính kiến”, đủ uy tín trong dân chúng và đủ độc lập để nói không với Washington khi cần thiết, không phải là đối tác lý tưởng. Ngược lại, đó là một rủi ro.

Việc María Corina Machado – lãnh đạo đối lập, một fan của Trump, một người ủng hộ Mỹ can thiệp quân sự, khôi nguyên Nobel Hòa bình 2025 – bị gạt ra ngoài tiến trình chuyển đổi cho thấy rất rõ điều này.

Vấn đề không phải bà “không được tôn trọng”, như phát biểu của ông Trump. Bà vẫn có sự ủng hộ đáng kể trong xã hội dân sự, có tính chính danh chính trị thật, không phải con rối, nhưng bà không đủ thuận tiện cho một chiến lược kiểm soát quyền lực hậu can thiệp.

Trong ngôn ngữ quyền lực của Trump, “không được tôn trọng” có nghĩa là không đủ khả năng bị kiểm soát; “không đoàn kết được dân tộc” đồng nghĩa với việc có thể gây chia rẽ khi Mỹ tái cấu trúc lợi ích; “không đủ năng lực xây dựng nhà nước dân chủ”, tức là không sẵn sàng ưu tiên trật tự và lợi ích Mỹ trước. America First!

Trump không tìm kiếm “biểu tượng đạo đức”. Ông tìm những đối tác dễ quản lý, ít thách thức lợi ích chiến lược của Mỹ. Trong chính trị quyền lực, những người có uy tín độc lập thường khó sai khiến và vì thế, dễ bị loại bỏ.

Dầu mỏ Venezuela là một lợi ích khổng lồ, nhưng nó không thể vận hành trơn tru nếu đi kèm một chính quyền thực sự có chủ quyền và chính kiến riêng.

Một chế độ lệ thuộc, dễ điều hướng, mới là điều hấp dẫn trong tầm nhìn của Trump.

Câu chuyện Venezuela vì thế không chỉ là “lật đổ độc tài để mang lại dân chủ”. Nó là lời nhắc nhở rằng: Đối với các cường quốc, dân chủ thường chỉ là diễn ngôn; quyền kiểm soát mới là mục tiêu.

Và trong ván cờ đó, ngay cả những đồng minh trung thành nhất cũng có thể bị gạt ra bên lề, nếu họ không còn phù hợp với trật tự mà người mạnh muốn áp đặt.

Với người Việt, logic này không xa lạ. Chính phủ Ngô Đình Diệm là một ví dụ điển hình: Thân Mỹ thôi chưa đủ.

Khi một chính quyền được hậu thuẫn từ bên ngoài nhưng vẫn muốn giữ chính kiến riêng, vẫn muốn tự quyết con đường chính trị và quyền lực trong nước, thì sớm muộn cũng trở thành vấn đề cần được “giải quyết” trong mắt cường quốc bảo trợ.

LÊ DIỄN ĐỨC 04.01.2025 (Tựa bài do Thụy My đặt)