Lê Diễn Đức - Nước Mỹ: Cứ phạm tội bởi vì tổng thống có thể kịp ân xá trước khi bị điều tra

 

Một câu chuyện đang gây chú ý trong ngày bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ: Donald Trump mới tuyên bố sẵn sàng ân xá trước cho Elon Musk và những người thân cận, nếu họ trở thành đối tượng điều tra của Quốc hội sau khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Quốc hội.

Nghe qua, nhiều người sẽ thắc mắc: Chưa biết một người có phạm tội hay không, chưa bị truy tố, chưa ra tòa, tại sao tổng thống đã có thể ân xá?

Tôi rất ngạc nhiên về điều này, nên sau khi tìm hiểu Hiến pháp và lịch sử pháp luật Mỹ, mới thấy đây là một quyền lực có thật, được quy định từ khi nước Mỹ thành lập. Điều II, Khoản 2 của Hiến pháp Mỹ quy định Tổng thống có quyền ban hành lệnh hoãn thi hành án và ân xá đối với các tội phạm liên bang, ngoại trừ những trường hợp liên quan đến luận tội (impeachment).

Nói một cách dễ hiểu, tổng thống có quyền tha thứ hoặc miễn trừ một số hậu quả hình sự đối với người đã thực hiện hành vi vi phạm luật liên bang. Điều đặc biệt là Hiến pháp không yêu cầu người đó phải bị bắt, bị truy tố hay bị kết án trước khi được ân xá. Tòa án Tối cao Mỹ đã xác nhận nguyên tắc này trong vụ án Ex parte Garland năm 1866.

Theo phán quyết, quyền ân xá có thể được thực hiện bất cứ lúc nào sau khi hành vi phạm tội xảy ra: Trước khi bắt đầu thủ tục tố tụng, trong quá trình xét xử hoặc sau khi đã có bản án. Đây chính là cơ sở pháp lý cho việc ân xá trước khi truy tố.

Ví dụ nổi tiếng nhất: Tổng thống Gerald Ford ân xá Richard Nixon. Tháng 8/1974, Tổng thống Richard Nixon buộc phải từ chức vì vụ bê bối Watergate. Khi đó, Nixon chưa bị truy tố hình sự.

Tuy nhiên, ngày 08/09/1974, người kế nhiệm ông là Tổng thống Gerald Ford đã ký lệnh ân xá toàn diện cho Nixon đối với tất cả các tội liên bang mà Nixon đã phạm hoặc có thể đã tham gia trong khoảng thời gian từ ngày 20/01/1969 đến ngày 09/08/1974. Ford giải thích rằng ông muốn đất nước vượt qua cuộc khủng hoảng Watergate, tránh kéo dài một quá trình đối đầu chính trị và pháp lý.

Quyết định này gây tranh cãi rất lớn. Nhiều người cho rằng Nixon đã được hưởng một sự miễn trừ mà những người dân bình thường không có. Nhưng về mặt hiến pháp, quyền ân xá của Ford được thực hiện trong phạm vi quyền hạn của tổng thống.

Đây là ví dụ điển hình nhất cho thấy một người chưa bị truy tố vẫn có thể được tổng thống ân xá. Nhưng tổng thống không thể ân xá cho một tội phạm chưa xảy ra. Đây là giới hạn cực kỳ quan trọng.

Pháp luật Mỹ phân biệt rõ hai trường hợp:

- Một người đã thực hiện hành vi phạm tội trong quá khứ nhưng chưa bị phát hiện hoặc truy tố: Tổng thống có thể ân xá.

- Một người chưa thực hiện hành vi phạm tội, nhưng dự định sẽ phạm tội trong tương lai: Tổng thống không thể ân xá trước.

Nói cách khác, quyền ân xá không phải là giấy phép để phạm tội. Một tổng thống không thể cấp cho bất kỳ ai một tấm lá chắn pháp lý vô thời hạn, cho phép họ muốn làm gì cũng được.

Nếu Elon Musk đã thực hiện một hành vi vi phạm luật liên bang vào tháng 10, nhưng đến tháng 11 vẫn chưa bị điều tra, Trump có thể ký lệnh ân xá cho hành vi đó. Nhưng nếu Musk dự định thực hiện một hành vi phạm tội vào tháng 12, Trump không thể ký lệnh ân xá từ tháng 11 để bảo đảm Musk không phải chịu trách nhiệm pháp lý cho hành vi tương lai.

Tổng thống cũng không thể ân xá cho mọi loại tội phạm. Đây là một điểm rất quan trọng trong hệ thống liên bang của Mỹ. Nước Mỹ có hai cấp độ pháp luật hình sự chính: Luật liên bang và luật tiểu bang. Tổng thống chỉ có quyền ân xá đối với những vi phạm thuộc thẩm quyền liên bang.

Một người phạm tội trốn thuế liên bang: Tổng thống có thể ân xá. Một người phạm tội liên bang liên quan đến tham nhũng, gian lận hoặc một số hành vi phạm pháp khác: Tổng thống có thể ân xá. Nhưng một người phạm tội theo luật của bang Texas hoặc New York: Tổng thống không thể ân xá. Việc ân xá thuộc thẩm quyền của chính quyền tiểu bang, theo quy định riêng của từng bang.

Ngoài ra, quyền ân xá không xóa bỏ trách nhiệm dân sự. Nếu một người gây thiệt hại cho người khác, nạn nhân vẫn có thể khởi kiện đòi bồi thường. Quốc hội vẫn có quyền điều tra, giám sát và triệu tập nhân chứng. Tổng thống không thể dùng lệnh ân xá để ngăn Quốc hội thực hiện các chức năng này.

Trump nói ông sẵn sàng ân xá cho Musk nếu cần thiết, trong bối cảnh ông lo ngại Musk và những người thân cận có thể trở thành đối tượng điều tra khi Quốc hội đổi quyền kiểm soát.

Tại sao những người lập quốc Mỹ lại trao quyền rộng như vậy cho tổng thống?

Những người soạn thảo Hiến pháp chịu ảnh hưởng từ truyền thống pháp luật Anh, trong đó người đứng đầu nhà nước có quyền khoan hồng. Alexander Hamilton, một trong những người cha lập quốc, cho rằng quyền ân xá cần được trao cho một cơ quan hành pháp duy nhất để có thể nhanh chóng thể hiện lòng khoan dung trong những trường hợp cần thiết.

Họ muốn có một cơ chế để sửa chữa những bất công, giảm nhẹ hình phạt hoặc giúp đất nước vượt qua những thời điểm đặc biệt khó khăn. Nhưng họ cũng đặt ra những giới hạn: Tổng thống không được dùng quyền ân xá để can thiệp vào các vụ luận tội; không thể ân xá cho tội phạm thuộc luật tiểu bang; và không thể ân xá cho những hành vi phạm tội chưa xảy ra.

Vấn đề là quyền lực này rất rộng, trong khi cơ chế kiểm soát trực tiếp đối với quyết định ân xá lại khá hạn chế. Quốc hội có thể điều tra, giám sát, tổ chức điều trần và sử dụng những công cụ hiến định khác để xử lý việc lạm dụng quyền lực. Nhưng Quốc hội không có quyền đơn giản hủy bỏ một lệnh ân xá hợp lệ của tổng thống.

Có lẽ nhiều người Việt chúng ta, khi nghe chuyện một tổng thống có thể ân xá cho người chưa bị truy tố, sẽ nghĩ rằng đây là một điều vô lý. Nhưng đó là một quy định có thật trong Hiến pháp Mỹ, đã được Tòa án Tối cao xác nhận từ năm 1866 và từng được áp dụng trong những trường hợp rất nổi tiếng như Richard Nixon.

Pháp luật Mỹ cho phép tổng thống ân xá đối với hành vi phạm tội đã xảy ra, kể cả khi người thực hiện chưa bị phát hiện, chưa bị điều tra, chưa bị truy tố hoặc chưa bị kết án. Tuy nhiên, quyền ân xá không áp dụng cho những hành vi phạm tội chưa xảy ra trong tương lai.

Và có lẽ đây chính là điều đáng suy nghĩ nhất trong câu chuyện Trump và Elon Musk hôm nay.

LÊ DIỄN ĐỨC 03.11.2026