Hoàng Quốc Dũng - Nghịch lý trí tuệ nhân tạo

Suốt hàng nghìn năm, con người không ngừng phát minh ra công cụ để giảm bớt lao động chân tay. Từ bánh xe, đòn bẩy, máy hơi nước đến những dây chuyền sản xuất tự động, tất cả đều nhằm giúp con người đỡ vất vả, làm được nhiều việc hơn với ít sức lực hơn.

Nhưng giờ đây, với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), con người đã tiến thêm một bước kỳ lạ: phát minh ra công cụ để giảm bớt cả việc suy nghĩ.

Đây có lẽ là một trong những bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử phát triển của nhân loại. Và cũng có thể là một trong những nghịch lý đáng lo ngại nhất của tiến bộ khoa học.

Ngày xưa, muốn đào một cái hố, người ta phải dùng cuốc, xẻng. Ngày nay, một chiếc máy xúc có thể làm công việc của hàng chục người trong vài phút. Không ai phản đối điều đó. Chẳng ai muốn quay lại thời phải đào đất bằng tay chỉ để rèn luyện cơ bắp.

Nhưng lao động trí óc có một đặc điểm khác.

Khi một đứa trẻ phải vật lộn với một bài toán, điều quan trọng không chỉ là tìm ra đáp số. Chính quá trình suy nghĩ, thử nghiệm, sai rồi làm lại mới giúp bộ óc của nó phát triển.

Khi một người cố gắng diễn đạt một ý tưởng bằng ngôn ngữ của mình, người ấy không chỉ học cách viết mà còn học cách tổ chức suy nghĩ.

Khi một nhà khoa học dành nhiều năm tìm lời giải cho một vấn đề, những năm tháng ấy không chỉ nhằm tạo ra một kết quả. Đó còn là quá trình khám phá, sáng tạo và phát triển những phương pháp tư duy mới.

Như vậy, lao động trí óc không chỉ tạo ra sản phẩm trí tuệ. Nó còn tạo ra chính năng lực trí tuệ của con người. Vậy điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta có một công cụ làm thay phần lớn công việc ấy?

Một câu chuyện làm báo

Tôi có một người bạn. Anh ta là người lao động, buôn bán, thích chụp ảnh, thích hoạt động cộng đồng và rất tích cực làm báo. Nói là làm báo, nhưng chủ yếu anh đưa tin về các sinh hoạt của cộng đồng người Việt: Ông nọ đến thăm nơi này, bà kia tham dự sự kiện nọ, hội này tổ chức cuộc gặp mặt, vui chơi...

Anh rất chăm chỉ viết. Có điều, trình độ viết lách thì quả thật là một thảm họa. Câu cú lủng củng, chấm phẩy lung tung, viết như nói…Có lần gặp nhau, tôi nói thẳng với anh về những nhược điểm ấy. Điều đáng quý là anh không tự ái. Trái lại, anh thừa nhận tất cả, biết mình còn yếu và mong tôi có dịp chỉ bảo thêm. Nhưng chúng tôi ít có cơ hội gặp nhau, nên tôi cũng chẳng giúp được gì.

Tuy nhiên, năm ngoái, gặp lại, anh hồ hởi khoe: "Thoát nạn rồi anh ơi! Bây giờ cứ để ChatGPT viết hết. Không còn sai sót gì nữa. Đẹp như lụa".

Quả thật, với loại tin tức mà anh thường viết, ChatGPT có thể giúp anh rất nhiều. Chỉ cần cung cấp thông tin, tên tuổi, địa điểm, thời gian, nó có thể biến những ghi chép vụng về thành một bản tin mạch lạc, đúng ngữ pháp, trình bày đâu ra đấy.

Nhưng rồi tôi chợt nghĩ đến một điều.

Trước đây, anh biết mình viết kém nên muốn học. Bây giờ, bài nào cũng đẹp như lụa, vậy anh còn cần học làm gì nữa? AI đã giúp anh giải quyết được những yếu kém trong công việc, nhưng cũng có nguy cơ lấy mất động lực để anh khắc phục chính những yếu kém ấy.

Tất nhiên, anh hoàn toàn có thể dùng ChatGPT để học viết. Nhưng giữa việc mất công học cách viết một bài báo và việc bấm vài nút để có ngay một bài báo hoàn chỉnh, không khó đoán con đường nào hấp dẫn hơn. Và tôi e rằng câu chuyện ấy không chỉ xảy ra với một người bạn của tôi.

Khi AI có thể giải toán thay sinh viên

Tôi được biết có một giáo sư toán học nổi tiếng ở đại học đã quyết định thay đổi cách chấm bài tập về nhà. Ông cho rằng ngày nay, với sự trợ giúp của AI, sinh viên nào cũng có thể nộp một bài giải đúng. Vì vậy, ông không còn chấm điểm dựa trên kết quả nữa, mà chỉ cần sinh viên chứng tỏ đã làm bài là được điểm.

Câu chuyện ấy khiến tôi suy nghĩ. Nếu một sinh viên có thể nhờ AI giải hết bài tập về nhà thì còn động lực gì để tự mình tìm tòi, suy nghĩ? Và nếu cứ như vậy trong nhiều năm, liệu sinh viên ấy có thực sự học được gì không?

Mười năm của một nhà toán học

Tôi có một người bạn rất thân, giáo sư Ngô Bảo Châu. Tuy khác tuổi, chúng tôi lớn lên trên cùng một con phố ở Hà Nội, rồi cùng được sang Pháp và từng sống trong cùng một ký túc xá.

Năm 2010, Châu được trao Huy chương Fields (được ví như giải Nobel Toán học) nhờ công trình chứng minh Bổ đề cơ bản, một bài toán nổi tiếng trong chương trình Langlands.

Tôi thử tưởng tượng một tình huống.

Một nhà toán học dành mười năm nghiên cứu một bài toán cực kỳ khó. Ông đã vượt qua vô số trở ngại, phát triển những phương pháp mới và đang tiến rất gần đến lời giải. Bỗng một ngày, AI tìm ra lời giải trước ông. Mười năm lao động trí tuệ ấy sẽ ra sao?

Tất nhiên, những kết quả trung gian, những phương pháp và ý tưởng mới mà nhà toán học phát triển vẫn có giá trị. Nhưng cơ hội trở thành người đầu tiên giải được bài toán đã không còn.

Đối với toán học, đó có thể là một thắng lợi lớn. Nhưng đối với nhà toán học, đó có thể là một bi kịch cá nhân.

Đây không còn là một viễn cảnh hoàn toàn giả định. AI đã tham gia giải quyết nhiều bài toán khó, kể cả những vấn đề trước đó chưa có lời giải, và đang ngày càng chứng tỏ khả năng của mình trong nghiên cứu toán học. Tuy chưa thể thay thế các nhà toán học trong mọi lĩnh vực, nhưng nguy cơ AI tìm ra lời giải trước một nhà khoa học đã dành nhiều năm, thậm chí cả cuộc đời, để nghiên cứu một bài toán không còn là chuyện viễn tưởng xa vời nữa.

Và khi ấy, con người sẽ tìm thấy động lực nghiên cứu ở đâu khi biết rằng máy móc có thể vượt qua mình. Đúng là thảm họa.

Nếu ngày xưa tôi có ChatGPT

Nghĩ đến những chuyện ấy, tôi lại nhớ đến thời đi học của mình. Tôi cũng lười như bao người khác. Chẳng có gì đặc biệt.

Nhưng ngày ấy, muốn học thì phải tự học. Gặp bài toán khó, không biết hỏi ai, phải tự tìm cách giải. Gặp vấn đề không hiểu, phải đọc, phải suy nghĩ, phải tìm tòi. Nhiều đêm nằm trên giường, tôi vẫn nghĩ cách giải toán, nhẩm lại bài học, suy nghĩ về những vấn đề của cuộc sống.

Không ai bắt tôi phải làm như vậy. Đơn giản là trong đầu còn những câu hỏi chưa được giải đáp. Có những bài toán phải mất nhiều ngày mới giải được. Có những vấn đề phải suy nghĩ rất lâu mới hiểu ra. Nhưng chính quá trình ấy đã rèn luyện cho tôi thói quen tự suy nghĩ, tự tìm tòi và không dễ dàng chấp nhận những điều người khác nói.

Bây giờ nhìn lại, tôi tự hỏi: nếu ngày ấy đã có ChatGPT, liệu tôi có chịu khó như vậy không?

Tôi nghĩ là không.

Mọi chuyện sẽ đơn giản hơn, nhanh hơn. Nhưng nhận được câu trả lời không có nghĩa là đã có thêm kiến thức. Những gì chỉ đọc qua mà không chịu đào sâu suy nghĩ thường chỉ thoáng qua trong đầu rồi nhanh chóng bị lãng quên. Chính quá trình tìm tòi, suy luận, đôi khi phải vật lộn với một vấn đề, mới giúp con người thực sự hiểu và biến những điều học được thành kiến thức của chính mình.

Nếu lúc bé tôi có ChatGPT, có lẽ tôi đã không trở thành con người như ngày hôm nay.

Đó không phải là lời ca ngợi sự thiếu thốn của ngày xưa. Càng không phải là mong muốn trẻ em ngày nay phải chịu những khó khăn mà chúng tôi từng trải qua. Tôi chỉ muốn nói rằng không phải khó khăn nào cũng vô ích. Có những khó khăn mà chính việc vượt qua chúng đã giúp con người trưởng thành.

Tiến bộ hay thụt lùi?

Với AI, có lẽ lần đầu tiên chúng ta đứng trước một công nghệ có thể đảm nhận không chỉ những công việc nặng nhọc, mà cả những hoạt động vốn được coi là biểu hiện đặc trưng của trí tuệ con người: Suy luận, sáng tạo, phân tích và giải quyết vấn đề.

Vấn đề không phải là chúng ta có nên sử dụng AI hay không. Câu hỏi ấy gần như đã có câu trả lời. Không ai có thể ngăn cản một công nghệ hữu ích được sử dụng rộng rãi. Vấn đề là chúng ta sẽ sử dụng nó như thế nào, đặc biệt trong giáo dục.

Một nền giáo dục chỉ yêu cầu học sinh đưa ra đáp án đúng sẽ ngày càng khó phân biệt giữa năng lực của học sinh và năng lực của AI. Nhưng một nền giáo dục coi trọng khả năng đặt câu hỏi, giải thích, phản biện và tự mình tìm lời giải vẫn có thể giúp trẻ em phát triển trí tuệ trong thời đại mới.

Có lẽ điều quan trọng nhất không phải là dạy trẻ em cách sử dụng AI, mà là dạy chúng khi nào nên sử dụng AI và khi nào phải tự mình suy nghĩ. Không cẩn thận, chúng ta có thể tạo ra một thế hệ được tiếp cận với kho tri thức lớn nhất trong lịch sử nhân loại, nhưng bản thân lại có rất ít kiến thức và khả năng tư duy ngày càng hạn chế.

Con người vốn có xu hướng lười biếng, thích tìm những con đường dễ dàng nhất để đạt được mục đích. Suốt hàng nghìn năm, con người phát minh ra công cụ để giải phóng đôi tay. Ngày nay, con người đã phát minh ra công cụ để giải phóng nốt cả bộ óc. Và thế là sự lười biếng có thêm một đồng minh vô cùng lợi hại.

Suốt hàng nghìn năm, con người rèn trí tuệ bằng cách học hỏi, lao động, suy nghĩ và sáng tạo. Chính nhờ trí tuệ ấy mà ta làm ra máy móc để thay đôi tay, rồi đến hôm nay lại làm ra AI để đỡ việc cho bộ óc. Máy móc làm thay đôi tay, cơ bắp ít được dùng rồi cũng nhỏ đi. Bây giờ, nếu để AI nghĩ thay mình, liệu bộ óc có teo như cơ bắp ở cánh tay?

Nhờ AI, những bộ óc lớn có thể đưa trí tuệ nhân loại đi xa hơn. Nhưng nếu phần đông chúng ta quen lấy câu trả lời có sẵn, lâu dần chẳng còn chịu học, chịu nghĩ, thì nghịch lý nằm ngay ở đó. Trí tuệ nhân loại vẫn tiến lên, trong khi khả năng tư duy của số đông lại thấp xuống.

HOÀNG QUỐC DŨNG 11.11.2026