Phan Dương Hiệu - Thời đại "Giữ mình, bảo vệ tài nguyên"

 

I. Giả thuyết đã dần được kiểm chứng: Không có chuẩn nào an toàn nào là đủ.

Trung Quốc năm 2025 có bước tiến mở khi kêu gọi công khai đóng góp của cộng đồng khoa học để xây dựng các chuẩn mật mã hậu lượng tử. Tháng 9 này Vòng 1 kết thúc, họ công bố lựa cho các ứng cử viên vào Vòng 2. 

Chỉ trong vòng 3 ngày sau khi công bố, trong số 119 ứng cử viên được lựa chọn, quá nửa bị tấn công, nặng nhẹ khác nhau, từ lỗi kỹ thuật đến lỗi thiết kế, hầu hết bởi những tấn công sử dụng AI. Sau 5 ngày 2/3 bị tấn công nặng, nhẹ. Tình trạng được cập nhật ở đây và ở đây.

Úc: trang web chính phủ, dữ liêụ y tế bị AI Agents của OpenAI tấn công nghiêm trọng. OpenAI vẫn bài thản nhiên phủi trách nhiệm kiểu (sẽ phổ biến trong tương lai): Tôi không cố tình, Agent nó vượt tầm kiểm soát.

Thế giới: Các đế chế AI ngày càng thu vén quyền lực tài nguyên. Câu hỏi là lấy đâu ra tài nguyên lắm thế cho AI chạy? Một mặt, AI càng phát triển nó càng tạo ra nhiều phương án hiệu quả để khai thác tài nguyên, chắc sẽ sớm thôi hội AI Robots nó tự đi khai thác phá hủy tài nguyên khắp nơi.

Mặt khác, trước nhu cầu lớn ngút ngàn, việc khai thác không đủ thì chiếm dụng, chiếm vào đâu? Vào những nơi yếu thế. Ai yếu thế? Đó chính là khu vực công, nhà nước, các đại học. Chiếm thế nào? Đẩy giá chip và các nguyên liệu số lên cao gấp 5, rồi gấp 10 rồi gấp 100 lần để đưa ra ngoài mọi tầm với của các đơn vị này, và cuối cùng chỉ các đế chế AI có khả năng mua và thu vén. Khuynh hướng đó đã và đang xảy ra, nguồn lực tính toán sẽ nằm trong tay các đế chế số.

II. Hướng đi nào cho chúng ta?

Một số cảnh báo sớm đã có vẻ được lắng nghe như việc dừng thu thập dữ liệu ADN hay việc chậm đi chiến lược tính điểm công dân, nhưng tất nhiên như thế vẫn là chưa đủ.

Cần dừng mọi chiến lược mà điều kiện cần để thực hiện là phải xây dựng một cơ sở hạ tầng thu thập liên tục dữ liệu cá nhân riêng của từng công dân. Đơn giản vì những hệ thống đó sẽ bị sụp đổ: Kẻ tấn công rình rập mọi kho dữ liệu quý + việc không thể bảo vệ an toàn (phần I) sẽ dẫn đến toàn bộ kho dữ liệu quý bị khống chế và bị kiểm soát ngược.

Trên con đường đi đến Độc tài số, các Đế chế số sẽ đánh đổ (rất có thể trước tiên) các Độc tài Vật lý (càng quy mô nhỏ càng dễ bị đánh đổ trước). Các Độc tài Vật lý là những nơi muốn dùng quyền lực để kiểm soát toàn diện dân chúng. Muốn như vậy thì phải có hệ thống thu thập mọi thông tin về dân chúng, mà hệ thống lớn tập trung đó chính là mồi ngon cho Đế chế số tấn công, khống chế dữ liệu và sau đó kiểm soát hành vi từng cá thể, bao gồm khả năng điều khiển cả những người lãnh đạo. Do đó, chúng ta hãy tránh xa mọi chiến lược của các độc tài.

Vậy chúng ta có thể làm gì? Khi thế giới bị kiểm soát, khi thế giới bị khai thác vô độ tài nguyên thiên nhiên?

Tránh kiểm soát bằng cách bảo vệ tài nguyên dữ liệu quý: Đơn giản là không thu thập dữ liệu cá nhân bừa bãi, điều đó hoàn toàn không cần thiết. Chỉ thu thập dữ liệu cơ bản cho quản trị. Các nghiên cứu (như y tế) cần xác định lấy mẫu tối thiểu theo chuẩn bảo mật đủ để nghiên cứu, không lợi dụng vỏ bọc nghiên cứu để thu thập tràn lan.

Bảo vệ và làm đẹp tài nguyên thiên nhiên. Khi thế giới số lấn át khắp nơi, ở đâu thiên nhiên được bảo vệ, ở đó là nơi sẽ có lợi thế lớn. Công nghệ số hoàn toàn có thể được sử dụng cho quản trị tối ưu thiên nhiên. Chúng ta có thiên nhiên đẹp, bờ biển dài, núi non trùng điệp. Chỉ cần bảo vệ nó xanh, sạch, đẹp, thuộc về mọi người, không bị các đế chế thôn tính khai thác thì sẽ tự khắc chúng ta sẽ trở nên một hòn ngọc cho những con người nào còn yêu mến thiên nhiên, yêu mến con người tìm đến.

Bảo vệ không có nghĩa là dừng công nghệ, mà là phát triển đúng chỗ. Còn rất nhiều ngành có thể phát triển mạnh mà rủi ro không lớn. Công nghệ trong quản trị quốc gia cũng có thể phát huy lớn tính hiệu quả. Có những kho dữ liệu lớn mà không cần bảo mật, bởi trên nguyên tắc nó cần công khai. Chẳng hạn, đó là những dữ liệu cần minh bạch về hoạt động công của nhà nước, nhiều nước còn công khai, AI có phát hiện ra sai phạm thì lại là giúp phòng và giảm bớt tham nhũng.

Chính vì vậy, xác định đúng mức độ bảo mật là rất quan trọng, chẳng hạn nguyên tắc "minh bạch công, bảo mật riêng" tôi từng viết, nó có thể song hành chứ không loại trừ nhau: Công dân nên được thực quyền kiểm soát các hoạt động của nhà nước, còn ngược lại nhà nước nên tôn trọng quyền riêng tư và tạo ra môt trường tự do cho từng cá thể phát huy sáng tạo.

PHAN DƯƠNG HIỆU 27.09.2026