Nguyễn Ngọc Thuần – Nhớ anh

 

Hôm nay hay tin đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn mất, mình không biết nên nói điều gì và không nên nói điều gì. Không chỉ thấy thương anh, một người anh hiền hậu, tài năng, mà còn là cách anh sống, một tinh thần sống chậm.

Mình với anh là cả một câu chuyện kéo dài đến mấy mươi năm.

Khi anh em gặp nhau ngồi cà phê chỉ toàn nói chuyện phim ảnh thôi, không nói chuyện gì khác. Lúc đó mình mê phim ghê gớm. Anh bảo mình nên xem phim của đạo diễn Béla Tarr, có lẽ sẽ hợp tạng mình nhất, điện ảnh chậm. Và từ đó hai anh em lại có nhiều chuyện để nói thêm về cảnh quay, về sự chậm rãi mà chỉ điện ảnh mới có thể diễn tả hết.

Mình cũng không còn nhớ đã quen anh trong trường hợp nào.

Khi viết cuốn “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ”, giám đốc hãng Phim Giải Phóng có nhắn mình đến hãng trên đường Lý Chính Thắng. Thời đó hãng phim đang thời kỳ rất thịnh vượng. Họ muốn mua bản quyền cuốn sách để làm phim nhựa.

Một chàng sinh viên đang học đại học năm nhất được một hãng phim lớn đòi mua bản quyền thì còn gì bằng.

Nhưng không hiểu sao khi trò chuyện về cách làm phim, mình không hài lòng về cách làm phim lúc bấy giờ. Những bộ phim vô cùng giả tạo, trẻ con thì đóng như ông cụ, những cô gái chàng trai thì như trẻ con, đài từ cứ như đang đọc tiểu thuyết văn vẻ vần vè. Hình ảnh thì mơ màng bất tận. Nói chung mình không ưa cái gì hết.

Nói chuyện một hồi nữa mình quyết định từ chối. Có lẽ phần tuổi trẻ ngông nghênh, mình nghĩ nếu mình làm phim sẽ đúng hơn người khác. Mình nói thẳng nếu cho mình đạo diễn bộ phim đó thì làm, còn không thì mình xin rút lui. Tất nhiên không ai điên giao cho thằng nhóc từ trên trời rơi xuống làm phim cả. Bên hãng thấy có vẻ căng, hoặc thấy thằng nhóc hoang tưởng nặng. Nhưng họ vẫn đề nghị một phương án khác, mình sẽ viết kịch bản chuyển thể, có lẽ là phù hợp với mình nhất. Nhưng rồi thì mình cũng không đồng ý. Cuối cùng bộ phim dừng lại ở đó.

Bạn hãy hình dung một thằng sinh viên nhà quê đến Sài Gòn đói đến vàng mắt, có một số tiền thời điểm đó thì còn gì bằng. Nhưng mình đã không làm như vậy.

Chừng năm sau khi chơi với anh Sơn, mình mới biết, anh đã âm thầm chuyển thể kịch bản cuốn sách trên. Và cũng chính anh thúc đẩy hãng phim Giải Phóng ký kết hợp đồng với mình.

Tưởng ai chứ anh thì mình đồng ý. Và mình đã để anh thực hiện nó. Lời cam kết miệng với anh kéo dài đến mấy mươi năm. Nhiều đạo diễn muốn làm phim cuốn sách đó mình đều từ chối, như Cường Ngô ở Canada, Phan Gia Nhật Linh… nói với mình nhiều lần. Mình nghĩ các bạn sẽ làm tốt. Linh đã từng làm bài tốt nghiệp đạo diễn bên Mỹ, cũng chuyển thể trích đoạn từ cuốn sách này.

Nhưng vì lời hứa với anh Sơn, dù chỉ là lời hứa miệng, mình không thể đưa cho các bạn.

Nhiều năm sau nữa cuốn phim vẫn không ra đời. Anh Sơn đã quá kỹ lưỡng. Anh tính làm phim theo từng mùa, từng màu, ngắm nghía cảnh này, cảnh kia, viết đi viết lại kịch bản, nghĩ về diễn viên, nghĩ tới nghĩ lui cân nhắc … Và cuối cùng bộ phim vẫn còn trên giấy.

Lại thêm nhiều năm nữa trôi qua. Mình lại tiếp tục từ chối người khác. Giai đoạn đó mình gặp rất nhiều khó khăn, phải chạy chữa bệnh tật. Một hãng phim khác lại đến. Các bạn đến tận báo Tuổi Trẻ gặp mình đề nghị mua bản quyền chuyển thể cuốn sách.

Vì đã quá nhiều năm trôi qua, mình có linh cảm anh Sơn sẽ không theo đuổi dự án điện ảnh nữa. Vả lại anh cũng đã có tuổi rồi. Mình đã nói với các bạn ấy để mình hỏi lại anh Sơn xem ảnh có làm không.

Anh bảo thôi thì hãy bán đi. Nếu có làm anh sẽ làm một trích đoạn nhỏ, chắc sẽ không dính đến việc mình đã ký kết bản quyền với bên kia.

Cuối cùng mình đã bán nó. Cuốn sách bắt đầu trôi nổi qua nhiều biên kịch, đạo diễn. Nhưng hơn 10 năm qua, đến khi hết thời hạn hợp đồng 10 năm là năm nay, bộ phim vẫn không được bấm máy. Mình cũng không hỏi nguyên nhân tại sao. Có lẽ nhân duyên là điều không nói được.

Một chuyện khác. Có lần anh xí cho mình một xuất học đạo diễn chớp nhoáng năm ngày với một đạo diễn Pháp rất nổi tiếng. Một trải nghiệm cực kỳ quý giá. Hiểu được cách làm phim với đội ngũ chỉ năm sáu người. Nhưng điều đó không hề ngăn cản phim đem đến các liên hoan phim danh giá nổi tiếng trên thế giới. Mình là người duy nhất trong lớp, giữa các đạo diễn và diễn viên, chưa từng nếm mùi phim trường như thế nào. Khóa học ngắn ngủi nhưng khiến mình mê mẩn. Và cũng từ đó, sau đó là qua nhưng bộ phim kiểu Apichatpong, Thái Minh Lượng, Hong Sang Soo, Jia Zhangke… khiến mình có một niềm tin vững chắc, bạn hoàn toàn có thể làm một bộ phim hay với một nguồn nhân lực cực nhỏ, cực ít tiền mà vẫn có thể ngẩn cao đầu đi đấu với thiên hạ.

Sau lớp học đó, anh tiếp tục xin cho mình một xuất học đạo diễn tại Pháp. Khóa học này có điều hay là, họ sẽ tài trợ cho học tiếng Pháp sau đó mới đến học làm phim. Mình sướng tê cả người.

Mình về bàn với vợ, sẽ bỏ việc ở báo Tuổi Trẻ để đi học đạo diễn. Cô ấy sẽ gánh vác mọi thứ trong gia đình, nuôi mẹ nuôi con. Khả năng cao là mình sẽ mất nhiều năm sau đó về lại Việt Nam, và không chắc mình có cơ hội làm phim. Điện ảnh là một cỗ máy xay tiền.

Nhưng rồi vợ cũng biết tính mình, nếu có cản thì cũng không được. Vậy là đi thôi.

Nhưng rồi trước khi trả lời với anh Sơn mình bỗng phân vân, cuộc sống mưu sinh làm mình chùng xuống. Mình gặp chị X xin ý kiến. Mình rất tin và yêu quý chị. Những điều quan trọng mình đều hỏi chị. Chị phân tích cho mình về độ rủi ro khi tham dự cuộc chơi này khi mình mới có gia đình, cuộc sống lại chật vật. Điều đó hoàn toàn đúng với tình thế của mình lúc đó. Và thế là mình đã nói với anh Sơn, mình sẽ không đi nữa.

Mình nghĩ với cách làm phim của mình, kịch bản tự viết, diễn viên không chuyên bạn bè xung quanh, mình cũng thích diễn viên không chuyên hơn, lại dễ làm việc hơn, thậm chí tự quay phim, dựng phim… Mình học cái chiêu của những đạo diễn mà mình yêu thích, đủ để một bộ phim chạy rồi. Ngay cả khi có tiền nhiều đi nữa thì mình vẫn cứ thích làm một bộ phim ít tiền nhất Việt Nam, nó mới thật sự là một thử thách hoành tráng.

Cũng vì điều này mà nó đã ngốn mình quá nhiều thời gian, công sức, hy vọng, thất vọng… với nhiều lần dang dở. Nhưng đó là chuyện khác.

Mình đang nói về đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn và những mối lương duyên mà anh đã dành cho mình.

Hơn 10 năm qua, mình đã sống trong tình trạng thập tử nhất sinh, có những thời điểm phải đối diện với cái chết từng giây từng phút, nên việc sống và chết mình tin vào số phận, nếu mất là mất, nếu còn là còn, không phải do chúng ta, không phải muốn giữ là được. Cái chết đã bớt đi nhiều, không còn quá ám ảnh mình nữa.

Tuy vậy khi hay tin anh mất, đã làm mình lặng người đi mà nhớ đến anh. Một tâm hồn chậm rãi, một bước đi nhẹ nhàng, một người luôn nâng đỡ người khác. Đó là những điều đọng lại khi nhớ về anh, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn.

NGUYỄN NGỌC THUẦN 22.10.2026